Τα κτίρια των βιομηχανικών εγκαταστάσεων πάντα εντυπωσίαζαν, τόσο με τον όγκο τους, όσο και με τη μορφή τους. Ακόμη κι όταν σταματούν να λειτουργούν όμως, ως εγκαταλειμμένα κελύφη πλέον, συνεχίζουν να εντυπωσιάζουν και να προκαλούν το ενδιαφέρον.
Στη δυτική πλευρά της Θεσσαλονίκης τα χαρακτηριστικά κόκκινα κτίρια της ιστορικής ζυθοποιίας ΦΙΞ και τα τεράστια καζάνια κυριαρχούν. Ένας τόπος αναφοράς με ισχυρή θέση και υπόσταση, ένα εργοστάσιο που η ιστορία του ξεπερνά τα εκατό χρόνια. Μνημείο βιομηχανικής κληρονομιάς με ευρωπαϊκό, ίσως και παγκόσμιο ενδιαφέρον. Ήταν η ζυθοποιία που τριπλασίασε την κατανάλωση μπύρας στη Μακεδονία.
Σήμερα, η ιστορική επιγραφή «Κάρολος Φιξ – Ζυθοποιία» παραμένει και θυμίζει το ένδοξο παρελθόν της. Αυτή η ταμπέλα έδωσε το όνομά της στο χώρο, αλλά και στην περιοχή πέριξ αυτού, ωστόσο η ιστορία του Εργοστασίου Φιξ, είναι πολύ παλιά και είναι συνδεδεμένη με σημαντικές, επιφανείς οικογένειες της Θεσσαλονίκης.
Οι τεράστιες δεξαμενές και τα αψιδωτά παράθυρα του εργοστασίου Φιξ, που επιτρέπουν την οπτική πρόσβαση στον εσωτερικό χώρο, είναι τα απομεινάρια του δοξασμένου βιομηχανικού παρελθόντος της Θεσσαλονίκης. Oι επιβλητικές καμάρες και ο αρχοντικός χαρακτήρας του ζυθοποιείου σκιαγραφούν την αισθητική μιας άλλης εποχής. Σε κάθε τοίχο, σε κάθε γωνιά, σε κάθε σημείο, σε κάθε παράθυρο, αποκαλύπτεται η πολύτιμη ιστορία του.
Το συγκρότημα του ΦΙΞ: Ένα οινοπνευματοποιείο που έγινε ζυθοποιία, ενώπιον της φθοράς
Στις παρυφές της πόλης λειτουργούσε το ιστορικό βιομηχανικό συγκρότημα ΦΙΞ, που μαζί με τους Μύλους Αλλατίνι, αποτέλεσαν τις ναυαρχίδες της βιομηχανίας στην πόλη.
Σύμφωνα με τον ομότιμο καθηγητή του ΑΠΘ, Μιχάλη Νομικό, μετά τη διακοπή των παραγωγικών δραστηριοτήτων κατά τη δεκαετία του 1980, τα κτίρια του ΦΙΞ άρχισαν να εγκαταλείπονται στην τύχη τους, στους βανδαλισμούς και τη φθορά του χρόνου.
Πολλοί επιστημονικοί φορείς της πόλης και αρμόδιες υπηρεσίες κινητοποιήθηκαν για τη διάσωση του σημαντικού συγκροτήματος, που έχει κηρυχθεί διατηρητέο, με αποτέλεσμα να συγκροτηθούν ομάδες εργασίες και επιτροπές για την αποκατάστασή του.
Η ιστορία του βιομηχανικού συγκροτήματος ξεκινά το 1883, όταν η οικογένεια Αλλατίνι ίδρυσε στον χώρο ένα οινοπνευματοποιείο. Ακολούθησαν αλλεπάλληλες τροποποιήσεις και επεκτάσεις του εργοστασίου και το 1892 η επιχείρηση μετατράπηκε σε ζυθοποιείο από τις οικογένειες Αλλατίνι, Μισραχή και Φερνάντεζ. Το βιομηχανικό συγκρότημα άρχισε να λειτουργεί με τέσσερα τμήματα, το βυνοποιείο (το μοναδικό στην Ελλάδα εκείνη την εποχή), το ζυθοποιείο, το εμφιαλωτήριο και το παγοποιείο.
Το κτίριο Φιξ κατασκευάζεται με βάση τα πρότυπα των σύγχρονων, Ευρωπαϊκών βιομηχανιών της εποχής. Καθώς η επιχείρηση άλλαζε χέρια ιδιοκτησίας, ολοκληρώνονται οι εργασίες ανέγερσης των κτιρίων στο ίδιο οικόπεδο που λειτουργούσε αρχικά το οινοπνευματοποιείο Μισραχή και από το 1892-1893 το ζυθοποιείο συνιδιοκτησίας των οικογενειών Μισραχή, Φερναντέζ και Αλλατίνι.
Το 1926 το εργοστάσιο περιήλθε στην ιδιοκτησία της «Κάρολος Φιξ ΑΕ», όπου και παρέμεινε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980, οπότε και σταμάτησε οριστικά η λειτουργία του. Το καλοκαίρι του 1983 η εταιρεία αναστέλλει κάθε επιχειρηματική δραστηριότητα.
Κάρολος Φιξ, ο νέος ιδιοκτήτης
Το 1926, ο Κάρολος Φιξ, ιδιοκτήτης της αθηναϊκής εταιρείας «ΦΙΞ» αποκτά την πλειοψηφία των μετοχών και προσθέτει το εργοστάσιο της Θεσσαλονίκης, στα άλλα τρία ζυθοποιεία που ήδη λειτουργούσε.
Η εταιρεία «Κάρολος Φιξ» συστάθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1927 με 30ετή διάρκεια και έδρα την Αθήνα. Λόγω της μεγάλης βιομηχανικής παραγωγής, στο αρχικό οικοδόμημα προστέθηκαν στη συνέχεια και νέα κτίρια, για να καλυφθούν οι ανάγκες της αγοράς.
Ακόμη και μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, το Εργοστάσιο Φιξ παρέμεινε στην αγορά και στη βιομηχανική παραγωγή, ως ζυθοποιείο, ως παγοποιείο αλλά και ως εργοστάσιο παραγωγής χυμών. Μάλιστα, το νέο εμφιαλωτήριο, κατασκευάστηκε σε σχέδια του αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτου το 1959.
Η πτώση και η εγκατάλειψη
Η εταιρεία Φιξ θα χάσει την κυριαρχία της στην εγχώρια αγορά, όταν στις αρχές του 1960 θα ιδρυθεί η ανταγωνιστική ζυθοποιία Amstel, με αποτέλεσμα το Φιξ να χάσει το μονοπώλιο. Έτσι, ξεκινά η αρχή του τέλους για το Εργοστάσιο Φιξ και για τη βιομηχανική ζωή της Θεσσαλονίκης, αν και το εργοστάσιο θα συνεχίσει να λειτουργεί ως τις αρχές του 1980.
Η εταιρεία Κάρολος Φιξ θα κηρύξει πτώχευση το 1983, το Εργοστασιο Φιξ κλείνει και στα χρόνια που ακολούθησαν, η παρακμή και η εγκατάλειψη ήταν εμφανής σε όλους τους χώρους. Ο εξοπλισμός λεηλατήθηκε, οι εγκαταστάσεις βανδαλήστηκαν, οι στέγες στα περισσότερα κτίρια κατέρρευσαν και οι καιρικές συνθήκες ολοκλήρωσαν το έργο της καταστροφής, αυτού του πάλαι ποτέ βιομηχανικού παλατιού.
Μετά την πτώχευση, η ακίνητη περιουσία της εταιρείας Φιξ περιέρχεται στην Εθνική Τράπεζα και το συγκρότημα του Εργοστασίου Φιξ στη Θεσσαλονίκη, θα πωληθεί σε ιδιώτες, σε δημοπρασία το 1991. Οι νέοι ιδιοκτήτες – οικογένεια Ζαφειρίδη – χρησιμοποιούν το χώρο προς πολιτιστική εκμετάλλευση.
Διαδοχικές προσπάθειες για διάσωση
Το 1990, η τότε 4η Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων (ΕΝΜ) εισηγήθηκε για τον χαρακτηρισμό του συγκροτήματος ως διατηρητέου. Μόλις ένα χρόνο μετά, το συγκρότημα του Φιξ ύστερα από πλειστηριασμό περιέρχεται σε ομάδα ιδιωτών κατά 60% και στην τεχνική εταιρεία «Ατλαντική Τεχνοδομική ΕΠΕ» κατά 40%.
Το 1992 εκδόθηκε απόφαση μη χαρακτηρισμού μέρους του συγκροτήματος και οι ιδιοκτήτες εκδίδουν άδεια κατεδάφισης τμημάτων των παλαιών κτιρίων. Το 1993 με παρέμβαση της 4ης ΕΝΜ γίνεται αναστολή της κατεδάφισης και αποστέλλονται συμπληρωματικά στοιχεία στο υπουργείο Πολιτισμού για τον χαρακτηρισμό.
Την ίδια χρονιά, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας/Τμήμα Κεντρικής Μακεδονίας (ΤΕΕ/ΤΚΜ) καταθέτει πρόταση για τη διάσωση του συγκροτήματος, ενώ ένα χρόνο μετά οι ιδιοκτήτες υποβάλλουν σειρά προτάσεων για την αξιοποίησή του. Ως αποτέλεσμα των ενεργειών αυτών, το 1994 το ΥΠΠΟ χαρακτηρίζει το μεγαλύτερο μέρος του συγκροτήματος ως διατηρητέο μαζί με τον τεχνολογικό του εξοπλισμό.
Η τελευταία προσπάθεια για τον χαρακτηρισμό και τη διατήρηση του συγκροτήματος πραγματοποιήθηκε σε ημερίδα που διοργάνωσε το ΤΕΕ/ΤΚΜ στις αρχές του 2005, όπου οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες υποστήριξαν την ανάγκη εκπόνησης ενός master plan για την ευρύτερη περιοχή του βιομηχανικού συγκροτήματος Φιξ στη Θεσσαλονίκη με τον ορισμό ζώνης προστασίας, η οποία θα προσδιόριζε όρους δόμησης και χρήσεις. Με αφετηρία τους προβληματισμούς αυτούς ξεκίνησε και έρευνα στο εργαστήριο διεπιστημονικής συνεργασίας του μεταπτυχιακού προγράμματος σπουδών της πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ, με αντικείμενο την αποκατάσταση μνημείων πολιτισμού.
Πενήντα διατηρούμενα μηχανήματα, ανάμεσα στα οποία τα δέκα είναι «ιδιαίτερα σημαντικά»
Στο πλαίσιο της έρευνας έγινε προσπάθεια ανασύνθεσης της παραγωγικής διαδικασίας από την παραγωγή της πρώτης ύλης, μέχρι την εμφιάλωση του τελικού προϊόντος. Διαπιστώθηκε ότι το συγκρότημα απαρτίζεται από έξι λειτουργικές ενότητες: Το βυνοποιείο, το ζυθοποιείο, το εμφιαλωτήριο, το λεβητοστάσιο, το παγοποιείο και το παρασκευαστήριο χυμών.
Ο δε διατηρούμενος μηχανολογικός εξοπλισμός καταγράφηκε με καρτέλες καταγραφής – τεκμηρίωσης κατά τα πρότυπα του TICHI. Από τα 50 διατηρούμενα μηχανήματα τα 10 χαρακτηρίστηκαν ως ιδιαίτερα σημαντικά και προτάθηκε η διατήρηση στη θέση τους. Η έρευνα μηχανολογικού εξοπλισμού έγινε με την καθοδήγηση του μηχανολόγου Σάκη Χατζηγώγα.
Το πρόγραμμα κατέληξε σε πρόταση αποκατάστασης επανάχρησης. «Για την οργάνωση και χωροθέτηση χρήσεων στο σύνολο του συγκροτήματος, θεωρήθηκε ότι βασική αρχή θα ήταν να εξασφαλίζεται η παρουσία χρήσεων και ανθρώπων όλες τις ώρες της ημέρας». Με τίτλο ’24 ώρες ΦΙΞ’, στόχος της ομάδας ήταν η ανάδειξη του συγκροτήματος ως ένα χωρόσημο στο δυτικό τμήμα της πόλης.
