Ο Φίοντορ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι γεννήθηκε στις 11 Νοεμβρίου (30 Οκτωβρίου σύμφωνα με το παλιό ημερολόγιο) 1821 στη Μόσχα και πέθανε στις 9 Φεβρουαρίου (28 Ιανουαρίου) 1881 στην Αγία Πετρούπολη. Δεν είναι ένας “απλός” συγγραφέας, από αυτούς που θα διαβάσεις και μετά θα βάλεις το βιβλίο σε κάποιο ράφι και θα πας παρακάτω. Είναι από αυτούς που θα αλλάξουν τον τρόπο που σκέφτεσαι και τον τρόπο που βλέπεις τον κόσμο γύρω σου.
Ο Ντοστογιέφσκι θεωρείται ένας από τους καλύτερους μυθιστοριογράφους που έζησαν ποτέ. Ειδικά στην εποχή του, υπήρξε περισσότερο γνωστός για τη νουβέλα του “Σημειώσεις από το υπόγειο” και για τέσσερα μεγάλα μυθιστορήματα, τα: “Έγκλημα και τιμωρία”, “Ο ηλίθιος”, Οι δαιμονισμένοι” και “Οι αδελφοί Καραμάζοφ“. Επίσης, δούλεψε και ως δημοσιογράφος. Κάθε ένα από αυτά τα έργα είναι διάσημο για την ψυχολογική του εμβάθυνση και έχουν αποκληθεί προφητικά. Το σίγουρο είναι ότι αυτά τα μυθιστορήματα άνοιξαν νέους δρόμους με τα πειράματά τους σε λογοτεχνική μορφή.
Από την άλλη, ο Ντοστογιέφσκι θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους ψυχολόγους στην ιστορία της λογοτεχνίας. Ο λογοτεχνικός μοντερνισμός, ο υπαρξισμός και διάφορες σχολές ψυχολογίας, θεολογίας και λογοτεχνικής κριτικής έχουν διαμορφωθεί βαθιά από τις ιδέες του. Αναμφισβήτητα από τους σπουδαιότερους μυθιστοριογράφους και διηγηματογράφους, του οποίου η ψυχολογική διείσδυση στις πιο σκοτεινές πλευρές της ανθρώπινης ψυχής άσκησε τεράστια επιρροή στη μυθοπλασία του 20ού αιώνα.
Είναι ένας από τους συγγραφείς που συχνά αναφέρονται, ακόμη και από ανθρώπους που δεν έχουν διαβάσει κάποιο έργο του, ως παραδείγματα “σοβαρής” λογοτεχνίας. Η χρήση – ενίοτε και κατάχρηση – του ονόματός του, βέβαια, δεν είναι άδικη: ο Ντοστογιέφσκι δεν είναι συγγραφέας από αυτούς που θα πέρναγε κανείς “στα ψιλά”, ούτε τα βιβλία του είναι από αυτά που θα έδινε κανείς σε παιδιά για να διαβάσουν. Δεν είναι τυχαίο το ότι πολλοί από τους σύγχρονούς του (πχ ο Dickens) έχουν καταλήξει να κοσμούν τα ράφια παιδικών βιβλιοθηκών, μιας και οι κοινωνικές αλλαγές, όσο και οι θεματικές τους, έχουν κάνει τα βιβλία τους να φαίνονται απλοϊκά. Έγραψε συνολικά 12 μυθιστορήματα, τέσσερις νουβέλες, 16 μικρές ιστορίες, και διάφορα άλλα έργα. Κάποια από αυτά είναι πασίγνωστα και έχουν πάρει τη θέση τους στο πάνθεον των αριστουργημάτων της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ενώ άλλα, ίσως λιγότερο γνωστά, θεωρούνται φιλοσοφικά!
Το κορυφαίο του έργο
Το πιο γνωστό του βιβλίο, πιθανότατα, είναι το εμβληματικό “Έγκλημα και Τιμωρία“. Γράφτηκε το 1865 και δημοσιεύτηκε το 1866, και είναι ένα από τα βιβλία που αφήνουν ανεξίτηλα σημάδια στον αναγνώστη. Ποιος δεν ξέρει το όνομα “Ρασκόλνικοφ“; Ο Ρασκόλνικοφ είναι ο αντι-ήρωας του “Έγκλημα και Τιμωρία“, ένας παρανοϊκός τύπος, ο οποίος πιστεύει πως, σκοτώνοντας μια γυναίκα και παίρνοντας τα χρήματά της, θα γλιτώσει δια παντός από τη φτώχεια, θα απελευθερωθεί και θα είναι σε θέση να μεγαλουργήσει! Βέβαια, τα πράγματα δεν πηγαίνουν ακριβώς έτσι, μιας και οι τύψεις τον κάνουν να φτάσει στην παράνοια.
Το βιβλίο γράφτηκε σε μια μάλλον σκοτεινή – από τις πολλές – περίοδο της ζωής του Ντοστογιέφσκι, κατά την οποία χρωστούσε ο ίδιος χρήματα, τόσο λόγω του θανάτου του αδελφού του, όσο και λόγω του δικού του εθισμού στο τζόγο. Αυτή η (όχι και τόσο) λεπτομέρεια είναι κάτι που θα ξαναδούμε στην πορεία των έργων του συγγραφέα. Μπορεί το μυθιστόρημα να είχε ως έμπνευση την αληθινή περίπτωση ενός Γάλλου δολοφόνου, ο χαρακτήρας του Ρασκόλνικοφ, όμως, εμπεριέχει και στοιχεία του χαρακτήρα του ιδίου του Ντοστογιέφσκι. Αξιοσημείωτο είναι το ότι πρόκειται και για το δεύτερο έργο του μετά την επιστροφή του από την εξορία στη Σιβηρία, και θεωρείται το πρώτο σημαντικό έργο της “ώριμης” περιόδου του.
Μπορεί το “Έγκλημα και Τιμωρία” να είναι το κορυφαίο, όμως ο Ντοστογιέφσκι έχει κι άλλα “κορυφαία”. Όπως το “Αδελφοί Καραμάζοφ“, το οποίο είναι και το τελευταίο του και θεωρείται από πολλούς το “τελειότερό” του μυθιστόρημα. Εδώ γίνεται φανερή – σε όσους έχουν διαβάσει άλλα έργα και κυρίως της νεότερης περιόδου του – η μεταστροφή του Ντοστογιέφσκι, η οποία συνέβη μετά την εξορία του στη Σιβηρία και τα όσα υπέφερε κατά τη φυλάκισή του.
Ο συγγραφέας “βρήκε” τη θρησκεία και τις πιο “παραδοσιακές” αξίες της Ρωσίας, ενώ απομακρύνθηκε από τις “επαναστατικές” ιδέες της δυτικής φιλοσοφίας. Το “Αδελφοί Καραμάζοφ” είναι ένα βαθιά φιλοσοφικό μυθιστόρημα, το οποίο μπαίνει σε δύσβατα μονοπάτια και κάνει ερωτήσεις, τις οποίες λίγοι τολμούν να κάνουν. Οι έννοιες της ηθικότητας, της ελεύθερης βούλησης, ακόμη και η ίδια η ύπαρξη του Θεού μπαίνουν σε “διαπραγμάτευση”, στα πλαίσια μιας Ρωσίας η οποία, ενώ προσπαθεί να ακολουθήσει την υπόλοιπη Ευρώπη στην νέα εποχή του διαφωτισμού, η οπισθοδρομική καθεστηκυία τάξη συνεχίζει και επιβραδύνει – και πολλές φορές τραβά προς τα πίσω – ολόκληρη την κοινωνία.
Ο Ηλίθιος
Η κατάσταση της κοινωνίας της Ρωσίας επανέρχεται στο “Ο Ηλίθιος“, ένα έργο το οποίο εξερευνεί την ηθική και… όχι την ανηθικότητα, αλλά απλά τον “πραγματικό κόσμο”! Σε μια αντιπαράθεση σχεδόν Πλατωνική, το “καλό” παρουσιάζεται στη μορφή του “ηλιθίου”, ο οποίος μάλιστα έχει να διαλέξει ανάμεσα σε δύο γυναίκες, την αγνή και “ιδανική” Αγλαΐα, και την καθόλου αγνή Ναστάζια. Αν ήταν κόμικ, θα είχε τις δύο γυναίκες σαν “αγγελάκι” και “διαολάκι” στους ώμους του “ηλιθίου”. Αν και δεν θέλουμε να κάνουμε spoiler, είναι πασιφανές πως η αγνότητα και η καλοσύνη του “ηλιθίου” δε μπορούν να αντιπαραβληθούν με την ωμή πραγματικότητα του “αληθινού κόσμου” – κάτι που φαίνεται κι από τον ίδιο τον τίτλο, άλλωστε.
Άλλα έργα
Εδώ αδικούμε πολλά από τα έργα του συγγραφέα, και ειδικά το “Οι δαιμονισμένοι“, το οποίο θεωρείται ένα από τα καλύτερά του. Από την άλλη, γιατί να μη βάλουμε στην ίδια κατηγορία και το “Όνειρο ενός Γελοίου” ή το “Notes from Underground“, το οποίο μάλιστα θεωρείται ένα από τα πρώτα έργα του υπαρξισμού! Ο Ντοστογιέφσκι είχε ένα αγαπημένο θέμα, το οποίο παρέμεινε το ίδιο σε όλη του την συγγραφική ζωή: τα απύθμενα βάθη της ανθρώπινης ψυχής – και αυτό μπορείς να το εκλάβεις τόσο ως θετικό όσο και ως αρνητικό. Ο Ντοστογιέφσκι λάτρευε να “παίζει” με τις έννοιες της ηθικής, της “αγνότητας”, του “σωστού”, όσο και με τη σκοτεινιά και τη βρώμα στην ανθρώπινη “κατάσταση” – με άλλα λόγια, με την ίδια την έννοια της εντροπίας.
Ένας συγγραφέας που αγάπησε τους ανθρώπους
«Κάθε μυστικό της ψυχής ενός συγγραφέα, κάθε εμπειρία της ζωής του, κάθε χαρακτηριστικό της σκέψης του φαίνεται ξεκάθαρα στα έργα του», υποστήριξε η συγγραφέας Βιρτζίνια Γουλφ. Αυτός ο αφορισμός ταιριάζει απόλυτα στην περίπτωση του Ντοστογιέφσκι, του οποίου η βιογραφία τροφοδότησε σε μεγάλο βαθμό τα μυθιστορήματά του και η πολυτάραχη ζωή του επηρέασε καθοριστικά την κοσμοθεωρία και τη φύση της γραφής του.
Η ευαισθησία και η συμπόνια που τον χαρακτήριζαν, φάνηκαν από τη νεαρή ηλικία του Φίοντορ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι (11/11/1821 – 9/2/1881). Ο αυστηρός πατέρας του Μιχαήλ ήταν στρατιωτικός γιατρός και ζούσε με τη σύζυγό του Μαρία σε ένα μικρό διαμέρισμα – πολύ στριμωγμένο, καθώς η οικογένεια διαρκώς μεγάλωνε – στον χώρο του Νοσοκομείου Φτωχών Μαριίνσκι, σε μια λαϊκή γειτονιά της Μόσχας. Λέγεται, ότι ο νεαρός Ντοστογιέφσκι, που έπαιζε συχνά στους κήπους του νοσοκομείου με τον μεγαλύτερο αδερφό του – λεγόταν επίσης Μιχαήλ –, συνάντησε εκεί πολλούς άπορους και ταλαιπωρημένους Μοσχοβίτες, που μεγαλώνοντας θα έβρισκαν τη θέση τους στα μυθιστορήματά του. Αυτή η πτυχή της γραφής του Ντοστογιέφσκι τον διαφοροποιεί από άλλους μεγάλους συγχρόνους του Ρώσους συγγραφείς, όπως ο Λέων Τολστόι και ο Ιβάν Τουργκένιεφ, οι οποίοι δημιούργησαν ως επί το πλείστον χαρακτήρες που μοιράζονταν το δικό τους αριστοκρατικό υπόβαθρο.
Ο μικρός Φίοντορ έκανε κατ’ οίκον μαθήματα και πέρασε λίγο καιρό σε σχολείο-οικοτροφείο. Εκεί ανακάλυψε την αγάπη του για τη λογοτεχνία, αλλά αναγκάστηκε να το αφήσει για να φοιτήσει στη Στρατιωτική Σχολή Μηχανικών στην Αγία Πετρούπολη, όπου τον έστειλε ο πατέρας του σε ηλικία 15 ετών. Ως ονειροπόλο και ευφάνταστο παιδί που ήταν, μίσησε τη στρατιωτική σχολή, ενώ η εφηβεία του έγινε ακόμη πιο δύσκολη, όταν τον Σεπτέμβριο του 1837 η αγαπημένη του μητέρα πέθανε από φυματίωση. Αποφοίτησε το 1843 και, παρόλο που του δόθηκε μια θέση μηχανικού με τον βαθμό του υπολοχαγού, παραιτήθηκε γρήγορα για να επικεντρωθεί στην τέχνη της γραφής. Άλλωστε η λογοτεχνία ήταν το πάθος του και ταυτόχρονα εκείνη την εποχή η ζήτηση για μυθιστορήματα στη Ρωσία υποσχόταν ότι, αν κατάφερνε να εκδώσει τα έργα του, τα έσοδα θα ξεπερνούσαν σύντομα το εισόδημα που θα του εξασφάλιζε μια καριέρα στον ρωσικό στρατό.
Στο μεταξύ ο πατέρας του πέθανε, πιθανώς από αποπληξία, αλλά υπήρχαν έντονες φήμες ότι δολοφονήθηκε από τους δικούς του δουλοπάροικους, και μάλιστα βίαια. Μετά την απώλειά του άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες επιληπτικές κρίσεις του νεαρού Φίοντορ.
Ο Ντοστογιέφσκι έκανε το λογοτεχνικό του ντεμπούτο με τη νουβέλα “Φτωχοί άνθρωποι”, που δημοσιεύτηκε το 1846, και ο 25χρονος συγγραφέας έγινε λογοτεχνικό αστέρι μέσα σε μία νύχτα χάρη στην κριτική του εξέχοντος Ρώσου κριτικού Μπελίνσκι, που δήλωσε: «Ένας νέος Γκόγκολ έφτασε!». Σύντομα, άρχισε να κινείται στους ρωσικούς λογοτεχνικούς κύκλους ως μια σημαντική νέα φωνή στα ρωσικά γράμματα. Γράφοντας γι’ αυτές τις μέρες στα απομνημονεύματά του, στο Ημερολόγιο ενός συγγραφέα, τις θυμήθηκε ως μία από τις ευτυχέστερες της ζωής του.
Την ίδια χρονιά εντάχθηκε στην ομάδα των λεγόμενων ουτοπικών σοσιαλιστών, γνωστή ως Κύκλος Πετρασέφσκι. Η ομάδα συζητούσε για λογοτεχνικά θέματα, αλλά και για τη σύγχρονη ρωσική πολιτική – πολύ επικίνδυνη δραστηριότητα στη Ρωσία του τσάρου Νικολάου Α’. Τα μέλη της ομάδας συνελήφθησαν το 1849 και καταδικάστηκαν σε θάνατο. Όλοι τους βίωσαν την εμπειρία μιας εικονικής εκτέλεσης. Μια παγωμένη μέρα, οδηγήθηκαν από τα κελιά τους στην πλατεία Σεμιόνοφ της Αγίας Πετρούπολης, που την κάλυπτε ένα στρώμα πυκνού χιονιού. Λέγεται, ότι ο Ντοστογιέφσκι έγραψε σχετικά με την εμπειρία του: «Μας διάβασαν όλους μας τη θανατική ποινή, μας επέτρεψαν να φιλήσουμε τον σταυρό, έσπασαν ένα ξίφος πάνω από το κεφάλι του καθενός μας και μας έντυσαν για εκτέλεση με λευκό πουκάμισο. Μετά, τρεις από εμάς τοποθετήθηκαν στη σειρά για να αρχίσει η εκτέλεση». Στην πορεία, τούς αποκαλύφθηκε ότι αυτό ήταν μια τρομοκρατική φάρσα, ένα βασανιστήριο, αλλά το γεγονός στοίχειωσε τον Ντοστογιέφσκι για πάντα.
Καταδικάστηκε σε εξορία στη Σιβηρία, όπου πέρασε τέσσερα χρόνια σε ένα στρατόπεδο σκληρής εργασίας στο Ομσκ. Υπέμεινε την εξαντλητική σωματική εργασία, παρότι η υγεία του ήταν προβληματική, και κατάφερε να επιζήσει και μάλιστα να δώσει παρηγοριά σε πολλούς από τους συγκρατουμένους του. Όταν τέλειωσε η εξορία, έκανε καταναγκαστικά μια τετραετή θητεία στο Σεμιπαλατίνσκ. Ο Ντοστογιέφσκι επέστρεψε στην Αγία Πετρούπολη το 1854, εντελώς αλλαγμένος ψυχικά και πνευματικά. Η οδυνηρή εμπειρία στο στρατόπεδο εργασίας της Σιβηρίας ήταν μεταμορφωτική. Αν και ανέκαθεν νοιαζόταν για τις ζωές των απλών ανθρώπων, η φυλακή τού έδωσε μαθήματα για τη φύση του ανθρώπινου πόνου, αλλά και της ανθρώπινης κακίας. Αυτό το βιωματικό υλικό χρησιμοποίησε για να γράψει περίφημα έργα – “Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων“, “Ταπεινοί και καταφρονεμένοι“–, τα οποία βασίζονται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στις εμπειρίες του της Σιβηρίας.
Το 1857 ο Ντοστογιέφσκι παντρεύτηκε τη Μαρία Ισάεβα, μια 29χρονη χήρα την οποία είχε ερωτευτεί ενώ ακόμη ήταν παντρεμένη. Ο γάμος ξεκίνησε με κακούς οιωνούς, τις βίαιες επιληπτικές κρίσεις του Ντοστογιέφσκι στον μήνα του μέλιτος. ∆υστυχώς, επαληθεύτηκαν. Η Ισάεβα πέθανε από φυματίωση επτά χρόνια μετά τον γάμο τους. Ο Ντοστογιέφσκι έγραψε αργότερα: «Με αγαπούσε απεριόριστα, την αγάπησα κι εγώ, χωρίς μέτρο, αλλά δεν ζήσαμε ευτυχισμένοι μαζί». Εκείνο το διάστημα, δούλευε ως αρθρογράφος μηνιαίου περιοδικού και τα οικονομικά του ήταν άθλια. Την περίοδο του γάμου του, η αγάπη του για τα τυχερά παιχνίδια ενισχύθηκε. Μετά τον θάνατο της γυναίκας του και του αδελφού του Μιχαήλ, έμπλεξε ακόμη περισσότερο με τον τζόγο και άρχισε να συσσωρεύει δυσβάστακτα χρέη. Ξανά και ξανά έχανε τα χρήματά του και της οικογένειάς του στο τραπέζι της ρουλέτας και συχνά έπρεπε να φεύγει από τη Ρωσία για να αποφύγει τους πιστωτές του.
Ο Ντοστογιέφσκι χρωστούσε πολλά χρήματα στον εκδότη του Φίοντορ Στελόφσκι και, για να εξοφλήσει τα χρέη του, έβαλε ένα στοίχημα μεγάλου ρίσκου: θα έγραφε ένα νέο μυθιστόρημα και θα το παρέδιδε στον εκδότη σε 30 ημέρες. Αν δεν τα κατάφερνε, εκείνος θα κατείχε τα δικαιώματα ολόκληρου του έργου του, συμπεριλαμβανομένων μυθιστορημάτων που θα έγραφε στο μέλλον. Προφανώς, κέρδισε το στοίχημα, αλλά για να επιταχύνει τον ρυθμό του, αποφάσισε να προσλάβει μια στενογράφο, την Άννα Γκριγκόριεβνα Σνίτκινα, η οποία θα γινόταν η δεύτερη σύζυγός του και θα παρέμενε δίπλα του μέχρι τον θάνατό του, βοηθώντας τον να ζήσει μια οργανωμένη και σταθερή ζωή. Ωστόσο, και αυτός ο γάμος στιγματίστηκε από τραγωδία, όταν το πρώτο τους παιδί πέθανε από πνευμονία σε ηλικία μόλις 3 μηνών. Η Άννα γέννησε ξανά το 1869 και ήταν σε αυτό το σημείο – ίσως λόγω της απώλειας που είχε υποστεί πρόσφατα η οικογένεια – που ο Ντοστογιέφσκι ορκίστηκε να μην παίξει ποτέ ξανά. Το ζευγάρι απέκτησε τέσσερα παιδιά, αλλά δύο μόνο από αυτά επέζησαν μέχρι την ενηλικίωση.
Οι δοκιμασίες του κατά τη δεκαετία του 1860 τροφοδότησαν μερικά από τα πιο διάσημα μυθιστορήματά του: “Αναμνήσεις από το υπόγειο (Υπόγειο)”, “Έγκλημα. Το τελευταίο του μυθιστόρημα”, “Οι αδελφοί Καραμάζοφ“, εκδόθηκε το 1880 και πλέον ο Ντοστογιέφσκι αναγνωρίστηκε στη χώρα του ως ένας από τους μεγάλους συγγραφείς της. Επιληπτικός σε όλη του τη ζωή, πέθανε στην Αγία Πετρούπολη στις 9 Φεβρουαρίου 1881 και τάφηκε στο μοναστήρι Αλεξάντρ Νέφσκι της Αγίας Πετρούπολης.
Επίδραση και pop culture
Η επίδραση του Ντοστογιέφσκι, πραγματικά, δεν μπορεί να υπολογιστεί. Υπήρξε άνθρωπος και συγγραφέας πληθωρικός, είτε πρόκειται για τα λογοτεχνικά του έργα είτε για τα δημοσιογραφικά του κείμενα. Υπήρξε και παραμένει διάσημος και εξαιρετικά πρωτοποριακός για την εποχή του, για το ψυχολογικό βάθος των χαρακτήρων του και τη δραματική δομή των μυθιστορημάτων του.
Όπως και ο ίδιος ο συγγραφέας είχε άπειρες επιρροές, από τον Shakespeare, τον Hugo και τον Cervantes, μέχρι και τον Byron, τον Kant και τον Gogol (και τον Bakunin), έτσι και ο ίδιος επηρέασε ακόμη περισσότερους συγγραφείς, αλλά και πολλούς ακόμη. Πολλοί ήταν αυτοί οι οποίοι προσπάθησαν να αναλύσουν την ψυχοσύνθεση του συγγραφέα και να κάνουν ένα “ψυχογράφημα“, μεταξύ αυτών και ο ίδιος ο Sigmund Freud, ο οποίος τον κατέταξε στην κορυφή των συγγραφέων. Ο Friedrich Nietzsche, με τη σειρά του, τον έβλεπε ως “ψυχολόγο” και μάλιστα τον μοναδικό ψυχολόγο από τον οποίο έμαθε κάτι! Ίσως, αξιοσημείωτο είναι και το ότι ήταν ο αγαπημένος συγγραφέας του Albert Einstein. Βέβαια, πολλοί ήταν και αυτοί οι οποίοι θεωρούσαν το έργο του “μπουρζουά“, ενώ άλλοι το έβλεπαν περισσότερο ως φιλοσοφικό και όχι καλλιτεχνικό. Ο Nabokov μάλιστα είχε γράψει πως τα βιβλία του Ντοστογιέφσκι είναι γεμάτα από νευρωτικούς και παρανοϊκούς, ενώ άλλοι έβρισκαν πως δεν υπάρχει εξέλιξη στους χαρακτήρες, από την αρχή μέχρι το τέλος κάθε βιβλίου.
Η ανθρώπινη μοίρα υπήρξε διαχρονικά στον πυρήνα των έργων του – άλλοτε βάζοντας τους ίδιους τους χαρακτήρες του να την υπερβαίνουν ή να την προσεγγίζουν χωρίς φόβο και άλλοτε αφήνοντάς τους να τσαλαπατηθούν από αυτήν, βλέποντας την αξιοπρέπειά τους να κομματιάζεται. «Το περίεργο είναι ότι βλέπουμε τα πρόσωπα των εγκληματιών, των υστερικών και των ηλιθίων του Ντοστογιέφσκι εντελώς διαφορετικά απ’ ότι βλέπουμε τα πρόσωπα άλλων εγκληματιών ή ανόητων σε άλλα διάσημα μυθιστορήματα. Τους κατανοούμε και τους αγαπάμε με έναν τρόπο τόσο αλλόκοτο, που μάλλον σημαίνει πως αισθανόμαστε ότι υπάρχει μέσα μας κάτι που σχετίζεται και συγγενεύει με αυτούς τους ανθρώπους», έγραψε ο Γερμανός λογοτέχνης Έρμαν Έσσε.
Σε κάθε περίπτωση, ο Ντοστογιέφσκι έχει επηρεάσει την παγκόσμια κουλτούρα όσο λίγοι άλλοι. Τα βιβλία του έχουν γίνει θεατρικά, ταινίες και έχουν μεταφερθεί σε μεγάλη και μικρή οθόνη πάμπολλες φορές. Αλλά πολλές είναι και οι φορές που βρίσκουμε αναφορές στα έργα του, άλλες πασιφανείς και άλλες συγκεκαλυμμένες. Όπως, για παράδειγμα, στην κωμωδία του Woody Allen “Love and Death”, στην οποία, μέσα σε 10 γραμμές διαλόγου καταφέρνει και στριμώχνει τα μισά βιβλία του Ντοστογιέφσκι!
Μια από τις πιο γνωστές φράσεις, “Αν ο Θεός δεν υπήρχε, τότε τα πάντα θα επιτρέπονταν“, προέρχεται από τον Ντοστογιέφσκι και ταυτοχρόνως αποτελεί το σημείο εκκίνησης του υπαρξισμού! Αυτό, μέσες-άκρες, δήλωσε ο ίδιος ο Jean-Paul Sartre. Ο Ντοστογιέφσκι επανέφερε την έννοια του Θεού σε μια εποχή στην οποία ήταν πολύ της μόδας η απομάκρυνση από τέτοιες “banal” ιδέες. Ο Albert Camus στο “Myth of Sisyphus” σημειώνει, βέβαια, πως το ότι “τα πάντα επιτρέπονται” δε σημαίνει και πως “τίποτε δεν απαγορεύεται”. Overanalyzing? Ναι, προφανώς overanalyzing. Για Camus μιλάμε.
Ξεφεύγοντας από τη βαθιά φιλοσοφία, ο Ντοστογιέφσκι αποτέλεσε “blueprint” και για διάφορους χαρακτήρες και τοποθεσίες. Όπως, για παράδειγμα, για τον ντετέκτιβ Columbo, της γνωστής ομώνυμης τηλεοπτικής σειράς! Οι ίδιοι οι δημιουργοί του χαρακτήρα έχουν δηλώσει πως ο Columbo προήλθε από τον αντίστοιχο χαρακτήρα του “Έγκλημα και Τιμωρία”! Αλλά και στα videogames υπάρχουν εμπνεύσεις, όπως οι τοποθεσίες στο παιχνίδι “Silent Hill 2“, οι εικόνες της παγωμένης Αγίας Πετρούπολης, του οποίου προήλθαν από το ίδιο βιβλίο, το οποίο διάβαζε ο δημιουργός του παιχνιδιού την ίδια περίοδο που το σχεδίαζε!
Ο Ντοστογιέφσκι εμφανίζεται σε διάφορα σημεία της σημερινής pop culture, όμως. Μεταξύ αυτών, οι “Αδελφοί Καραμάζοφ” έχουν βρεθεί στα χέρια της Lisa στους Simpsons! Ομοίως, στην ταινία “The Machinist” ο ήρωας – ο οποίος είναι σαν καρικατούρα του ήρωα του “The Double” του Ντοστογιέφσκι – διαβάζει το “Ο Ηλίθιος” ενώ σε κάποια σκηνή της ταινίας κάνει την εμφάνισή του και το “Έγκλημα και Τιμωρία“. Από την άλλη, μπορεί να μην υπάρχει βιβλίο αλλά το ίδιο το album του1977 του Iggy Pop ονομάζεται “The Idiot”. Ο ίδιος έχει πει πως ο David Bowie ήταν υπεύθυνος για τον τίτλο και είχε διαβάσει το βιβλίο. Ο Iggy Pop, μη γνωρίζοντας την υπόθεση, το εξέλαβε ως προσβολή!
Ουδεμία προσβολή, βέβαια, δεν υφίσταται για τον Akira Kurosawa, ο οποίος μετέφερε το “Ο Ηλίθιος” στη μεγάλη οθόνη, ενώ είχε πει πως ο Ντοστογιέφσκι είναι ο αγαπημένος του συγγραφέας και ήθελε πάντα να κάνει το συγκεκριμένο βιβλίο ταινία! Και, μιλώντας για ταινίες, το “Taxi Driver” του Martin Scorsese έχει ως έμπνευση το “Notes from the Underground“, μιας και ο “οργισμένος μοναχικός τύπος” πηγάζει ευθέως από τον “underground man” του βιβλίου! Αργότερα, ο Scorsese μετέφερε και άλλον ήρωα του Ντοστογιέφσκι, τον “Gambler” (“Ο Παίκτης”) στην ταινία “New York Stories“!
Βλέπεις, λοιπόν, πως ο Ντοστογιέφσκι δεν είναι ένας “απλός” συγγραφέας, από αυτούς που θα διαβάσεις και μετά θα βάλεις το βιβλίο σε κάποιο ράφι και θα πας παρακάτω. Είναι από αυτούς που θα αλλάξουν τον τρόπο που σκέφτεσαι και τον τρόπο που βλέπεις τον κόσμο γύρω σου. Δεν απαίτησε τίποτα από τους ανθρώπους. Απλώς, δημιούργησε τις συνθήκες για να μπορέσουν κάποτε οι ίδιοι οι άνθρωποι να απαιτήσουν το πέρασμα σε μια δικαιότερη και πιο εξανθρωπισμένη εκδοχή του εαυτού τους και αναπόφευκτα και του κόσμου μας.