Φυλομετάβαση και εφηβεία: Πόσο σταθερή είναι η ταυτότητα φύλου στα παιδιά; Nέα στοιχεία από το TransYouth Project, τη μεγαλύτερη έρευνα παγκοσμίως για παιδιά που έχουν προχωρήσει σε φυλομετάβαση σε μικρή ηλικία, δείχνουν υψηλά ποσοστά σταθερότητας.
Όταν η ψυχολόγος Κριστίνα Όλσον ξεκίνησε να μελετά παιδιά που είχαν προχωρήσει σε φυλομετάβαση στις αρχές της δεκαετίας του 2010, τα παραδείγματα ήταν ελάχιστα και το θέμα εξαιρετικά αμφιλεγόμενο. Με την πάροδο του χρόνου, ωστόσο, όλο και περισσότεροι γονείς στήριξαν τα παιδιά τους να ζουν με το φύλο που ένιωθαν δικό τους, ακόμη και από την ηλικία των τριών ετών.
Για να καταγράψει τις συνέπειες, η Όλσον και η ομάδα της συγκρότησαν το TransYouth Project, με εκατοντάδες παιδιά που είχαν κοινωνικά μεταβεί σε μικρή ηλικία, τις οικογένειές τους, αλλά και δύο ομάδες ελέγχου: αδέλφια που δήλωναν cisgender και άσχετα παιδιά κυρίως από την πολιτεία της Ουάσιγκτον. Η έρευνα, που θεωρείται η μεγαλύτερη και πιο συστηματική του είδους της, χάρισε στην Όλσον το βραβείο MacArthur το 2018.
Τα πιο πρόσφατα αποτελέσματα, που δημοσιεύθηκαν τον Ιούλιο στο περιοδικό Monographs of the Society for Research in Child Development σε μελέτη με τίτλο «Σταθερότητα και αλλαγή στην ταυτότητα φύλου και στον σεξουαλικό προσανατολισμό κατά την παιδική ηλικία και την εφηβεία», δείχνουν ότι 82% των παιδιών παρέμειναν σταθερά στην ταυτότητα φύλου τους κατά μέσο όρο επτά χρόνια μετά την κοινωνική μετάβαση, η οποία είχε συμβεί γύρω στα 6,5 έτη. Ωστόσο, 18% είχαν τουλάχιστον μία αλλαγή ταυτότητας, είτε επιστρέφοντας στο βιολογικό φύλο είτε δηλώνοντας ως «gender diverse», δηλαδή ούτε cisgender ούτε αυστηρά τρανς αγόρι ή κορίτσι (συχνότερα περιγράφεται ως «μη δυαδικό»). Το βασικό εύρημα είναι ότι πολλά παιδιά που έκαναν νωρίς φυλομετάβαση διατήρησαν σταθερές ταυτότητες φύλου με την πάροδο του χρόνου.
Αλλαγές πορείας
Το γεγονός ότι σχεδόν ένα πέμπτο δεν διατήρησε σταθερή ταυτότητα φύλου, εγείρει ερωτήματα για τους υποστηρικτές μη αναστρέψιμων ιατρικών παρεμβάσεων. Περιπλέκει, επίσης, ένα προηγούμενο εύρημα της δρ. Όλσον: σε μελέτη του 2022 (Pediatrics) μόλις 7% είχαν αλλάξει ταυτότητα σε διάστημα πενταετίας. Συνολικά, οι δύο μελέτες δείχνουν ότι με την πάροδο του χρόνου ένας σημαντικός αριθμός παιδιών ενδέχεται να αναπτύξει διαφορετικά συναισθήματα για την ταυτότητα φύλου του. Το δείγμα πάντως, είχε μέσο όρο ηλικίας τα 15 έτη, ηλικία που βρίσκεται μακριά από την ενηλικίωση.
Η διαφοροποίηση αυτή ανησυχεί ορισμένους ειδικούς. Ο Στίβεν Λεβάιν από το Case Western Reserve υπογραμμίζει ότι «όσο μεγαλύτερη η περίοδος παρακολούθησης, τόσο περισσότερες οι αλλαγές», ενώ η Λόρα Έντουαρντς-Λίπερ σημειώνει ότι τα στοιχεία ίσως αποτελούν επιχείρημα για μεγαλύτερη προσοχή στην πρώιμη φυλομετάβαση.
Ο ρόλος των γονέων και η κοινωνική ταυτότητα
Παράλληλα, η μελέτη εξετάζει τον ρόλο των γονέων. Οι συγγραφείς θεωρούν απίθανο οι ίδιοι να «καλλιεργούν» συστηματικά τη μη συμμόρφωση με τα έμφυλα στερεότυπα, καθώς τα περισσότερα αδέλφια παρέμειναν cisgender. Όμως, η Ζένια Αμπρουτσέζε, συνιδρύτρια της Society for Evidence-Based Gender Medicine, βλέπει αλλιώς τα στοιχεία: 23% των αδελφών θηλυκού φύλου ταυτίστηκαν ως διεμφυλικά κατά τη διάρκεια της μελέτης – ποσοστό πολύ υψηλότερο από τις ομάδες ελέγχου (9%-10%). Το φαινόμενο αυτό συνέπεσε με την παγκόσμια αύξηση των νέων που δηλώνουν διεμφυλικοί, με τη μεγάλη πλειονότητα να είναι γυναίκες κατά τη γέννηση.
Όλα τα ποσοστά παραμένουν σημαντικά υψηλότερα από τις επίσημες εκτιμήσεις οργανισμών όπως τα CDC, που τοποθετούν τον διεμφυλικό πληθυσμό περίπου στο 1%. Αυτό δείχνει, σύμφωνα με τους ειδικούς, ότι τα παιδιά κατανοούν διαφορετικά την έννοια του φύλου από τους ενήλικες, χωρίς να είναι σαφές αν πρόκειται για βαθιά ριζωμένες ταυτότητες ή για εφήμερα βιώματα που με τον χρόνο θα εξελιχθούν σε πιο «συμβατικές» εκφράσεις φύλου και σεξουαλικότητας.
Πώς βοηθάς έναν ανήλικο που εκφράζει δυσφορία φύλου;
Η απάντηση που δίνει η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα δεν είναι ομόφωνη. Στο επίκεντρο της διαφωνίας βρίσκεται το ερώτημα αν πρέπει να χορηγούνται στους ανηλίκους αναστολείς της ήβης (blockers), ούτως ώστε να έχουν χρόνο να αποφασίσουν αν θα προχωρήσουν σε μετάβαση φύλου. Το ζήτημα αναζωπυρώθηκε πρόσφατα στη Μεγάλη Βρετανία. Η χώρα άλλαξε την υγειονομική πολιτική και δεν συνταγογραφεί πλέον αναστολείς. Αιτία η έκθεση της παιδιάτρου Χίλαρι Κας, στην οποία το 2020 ανατέθηκε η αναθεώρηση των κατευθυντηρίων γραμμών θεραπείας δεδομένου του αυξανόμενου αριθμού παιδιών με δυσφορία φύλου (περίπου 5.800 παιδιά βρίσκονταν στη λίστα αναμονής του NHS, του συστήματος δημόσιας υγείας της Βρετανίας, για θεραπείες φύλου στο τέλος του 2023). Η έκθεση που δημοσιεύθηκε τον περασμένο Απρίλιο κατέληγε στο συμπέρασμα ότι οι αποδείξεις για το κατά πόσον τα φάρμακα αυτά είναι ωφέλιμα «έχουν βασιστεί σε σαθρά θεμέλια». Το Ηνωμένο Βασίλειο γίνεται έτσι, η πέμπτη χώρα στην Ευρώπη που άλλαξε τα τελευταία χρόνια πολιτική, με τη Φινλανδία, τη Νορβηγία, τη Σουηδία και τη Δανία να έχουν ήδη περιορίσει την ορμονοθεραπεία σε εφήβους.
Πολλοί κατηγόρησαν την παιδίατρο Κας ότι αυτό που πρεσβεύει είναι μια νέας μορφής θεραπεία μεταστροφής, αφού στην πράξη σταματάει τα παιδιά που χρειάζονται παρέμβαση από το να την έχουν. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιάτρων και η Ενδοκρινολογική Εταιρεία απέρριψαν κατηγορηματικά την αναθεώρηση ως δικαιολογία για τις απαγορεύσεις θεραπείας αμφισβητώντας πολλά από τα ευρήματά της. Ανασκόπηση του Cornell σε περισσότερες από 51 μελέτες έδειξε ότι η θεραπεία των τρανς βελτιώνει σημαντικά την ψυχική υγεία τους. Έχει βρεθεί ακόμη ότι τα τρανς και non binary άτομα που λαμβάνουν επιβεβαιωτική φροντίδα, καταγράφουν μέχρι και 73% χαμηλότερες τάσεις αυτοκτονίας.
Αύξηση των περιστατικών καταγράφεται και στη χώρα μας, χωρίς ωστόσο να μπορεί να αποτυπωθεί σε αριθμούς. Αντίθετα με το NHS, το σύστημα υγείας στην Ελλάδα δεν καταγράφει συστηματικά τα σχετικά αιτήματα. Αύξηση καταγράφεται τα τελευταία δύο χρόνια και στα τηλεφωνήματα στη Γραμμή Ψυχολογικής Στήριξης «Δίπλα Σου 11528» για ανθρώπους που έχουν ερωτήματα σχετικά με τον σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα ή/και έκφραση φύλου τους. Η Γραμμή λειτουργεί φθινόπωρο με καλοκαίρι. Για τους ανθρώπους της Γραμμής, η αύξηση αυτή στην πραγματικότητα αποτυπώνει την καλύτερη ενημέρωση του πληθυσμού. Δεν έχει αυξηθεί απαραίτητα ο αριθμός τους, απλώς πλέον αισθάνονται μεγαλύτερη άνεση να καλέσουν και να πάρουν πληροφορίες.
Το πρωτόκολλο
Eνα άτομο είναι ελεύθερο προφανώς να προχωρήσει σε κοινωνική φυλομετάβαση, να αρχίσει δηλαδή να εκφράζεται με τον τρόπο που θέλει, να φοράει ό,τι θέλει, να επιλέξει το όνομα που θέλει να το φωνάζουν. Για οποιαδήποτε ιατρική παρέμβαση απαιτείται, σύμφωνα με τον νόμο, η σύμφωνη, έγγραφη, δήλωση των γονέων ή κηδεμόνων του εφήβου και η γνωμοδότηση ειδικών (εφηβιάτρου, ενδοκρινολόγου, παιδοψυχιάτρου).
Γίνονται αργά και πολύ προσεκτικά βήματα, πάντα με συγκατάθεση γονέων και διεπιστημονική συζήτηση. Η παρέμβαση θα ξεκινήσει μετά την έναρξη της ήβης, δηλαδή μετά τα 14. Το πρώτο βήμα είναι η χορήγηση σκευασμάτων (μπλόκερ) για την αναστολή της εξέλιξης της ήβης με τα χαρακτηριστικά του ισχύοντος φύλου και το δεύτερο βήμα η σταδιακή χορήγηση ορμονών του επιθυμητού φύλου – αλλαγές που αφορούν τη φωνή, την τριχοφυΐα, τη μυϊκή μάζα, τον λιπώδη ιστό κ.λπ. Σημειώνεται ότι πρόκειται για τα ίδια σκευάσματα που χορηγούνται σε κορίτσια που δεν έχουν περίοδο ή παιδιά που δεν έχουν ανάπτυξη. Η διαδικασία συγκέντρωσης των θετικών γνωμοδοτήσεων για οποιαδήποτε παρέμβαση παίρνει χρόνο.
Τα στάδια μέχρι εδώ είναι αναστρέψιμα. Χειρουργική επέμβαση πριν από την ενηλικίωση δεν επιχειρείται, παρά μόνο σε περιπτώσεις με σαφή γνωμοδότηση της διεπιστημονικής ομάδας των θεραπόντων και φυσικά έγγραφη σύμφωνη γνώμη των γονέων. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, οι επεμβάσεις πριν από τα 18 έτη αφορούν κυρίως το στήθος και η παρέμβαση αυτή μπορεί να είναι λυτρωτική για το άτομο και να συμβάλλει στη θετική ψυχοκοινωνική του εξέλιξη. Πολλά παιδιά ταλαιπωρούνται αφάνταστα από το binding που κάνει το στήθος να φαίνεται επίπεδο ή το tucking που “κρύβει” αντίστοιχα τα γεννητικά όργανα. Υπάρχουν παιδιά που έχουν ήδη προστρέξει σε πλαστικούς χειρουργούς, μαζί με τους γονείς τους, πριν από την έναρξη οποιασδήποτε άλλης παρέμβασης.
Επεμβάσεις στα γεννητικά όργανα αφορούν αποκλειστικά ενηλίκους, μετά τουλάχιστον ένα έτος από την έναρξη της ορμονοθεραπείας. Υπάρχει επίσης, η δυνατότητα να φυλαχθεί υλικό (σπέρμα, ωάρια) για μελλοντική χρήση σε περίπτωση επιθυμίας τεκνοποίησης.
Τα τρανς άτομα δεν δημιουργούνται ξαφνικά στα 18
Από τα παιδιά που στην εφηβεία εκδηλώνουν κάποια ερωτήματα για την ταυτότητα φύλου τους, μόνο λίγα θα προχωρήσουν σε επόμενα βήματα. Όπως λένε ειδικοί ψυχικής υγείας , έρχονται στα γραφεία τους (και) με αυτό το θέμα, αλλά τα περισσότερα σε ένα χρόνο δηλώνουν ότι ήταν μια φάση, ένα ερώτημα που απαντήθηκε. Στην Ελλάδα πάντως, οι ειδικοί ακολουθούν το λεγόμενο επιβεβαιωτικό μοντέλο. Πρόκειται για μια προσέγγιση που αποδέχεται την εμπειρία, την ταυτότητα, αλλά και τη διερεύνηση του ατόμου. Ταυτόχρονα, είναι μη κατευθυντικό. Δηλαδή, κανένας επαγγελματίας δεν μπορεί να πει ή να προβλέψει αν ένα άτομο είναι ή δεν είναι τρανς ή γκέι ή στρέιτ, ενώ και το να το κατευθύνει προς την ανάληψη οποιασδήποτε ταυτότητας είναι αντιδεοντολογικό.
Οι επαγγελματίες οφείλουν να είναι εκεί για να δημιουργούν ασφαλείς χώρους για διερεύνηση, αναστοχασμό, αναζήτηση ή πειραματισμό, με πλήρη αποδοχή. Δεν είναι ο ρόλος τους να εγκρίνουν ή να επικυρώσουν, να επιτρέψουν ή να απαγορεύσουν. Είναι, όμως, να σέβονται τον αυτοπροσδιορισμό, να αντιλαμβάνονται την επίδραση του στίγματος, να δουλεύουν με τα δικά τους στερεότυπα. Τα τρανς άτομα δεν δημιουργούνται ξαφνικά στα 18. ‘Εχουν υπάρξει παιδιά και έχουν ταλαιπωρηθεί από τη μη αναγνώριση της εμπειρίας τους.
Ως γνωστόν, το 2022 η Ελλάδα απαγόρευσε τις θεραπείες μεταστροφής για ανηλίκους, βασανιστικές πρακτικές που στοχεύουν στην καταστολή του σεξουαλικού προσανατολισμού ή της ταυτότητας φύλου ενός ατόμου. Ωστόσο, οι γνωρίζοντες αναφέρουν ότι ειδικοί ψυχικής υγείας, κληρικοί ή άλλοι παράγοντες εξακολουθούν να προσφέρουν αυτές τις «λύσεις». Υπάρχουν γονείς που θέλουν τα παιδιά τους να υποβληθούν σε τέτοιου είδους «θεραπείες». Κάποια παιδιά αναφέρουν ακραίες τακτικές από τους γονείς τους. Τα αποκλείουν για παράδειγμα από εξόδους και κοινωνική ζωή και προσεγγίζουν τους ειδικούς ψυχικής υγείας με αίτημα να σταματήσουν μια τέτοια εξέλιξη. Δεν μπορούν όμως, και δεν θα πρέπει να παρέμβουν στον πυρήνα ενός αναπτυσσόμενου ανθρώπου. Κάτι τέτοιο είναι αντιεπιστημονικό και αντιδεοντολογικό.
Με πληροφορίες από The Economist