Στην κοιλάδα των Τεμπών έχουν σημειωθεί τρεις τραγωδίες που έχουν αποτυπωθεί στην εθνική συλλογική μνήμη. Πολύνεκρα δυστυχήματα, που ανάμεσα στα θύματα ήταν στην πλειοψηφία τους νέοι άνθρωποι, αθώα παιδιά και κόσμος που δεν θα μπορούσε να προβλέψει το «κακό» που ερχότανε. Ή μήπως κάποιοι θα μπορούσαν – ως όφειλαν – να το έχουν κάνει;
Δέκα χιλιόμετρα μαγευτικό τοπίο κατά μήκος του ποταμού Πηνειού κι ένα φαράγγι πλάτους 25 μέτρων είναι αρκετά για να εξάψουν τη φαντασία, να διεγείρουν τα συναισθήματα και να προκαλέσουν τον θαυμασμό για αυτό το φυσικό τοπίο μεγάλης ομορφιάς. Η κοιλάδα των Τεμπών είναι δημιούργημα ενός χωρισμού δύο βουνών (Όλυμπος και Κίσσαβος), μετά από σεισμική δόνηση που κατά τους ιστορικούς απελευθέρωσε το συσσωρευμένο νερό που κάλυπτε τον Θεσσαλικό κάμπο και με ορμή έψαχνε δίοδο προς τη θάλασσα.
Μπορεί τα Τέμπη να είναι ένας τόπος μυθικής ομορφιάς που θυμίζει σκηνικό ταινίας, ωστόσο τα τελευταία χρόνια τα έχουν «στοιχειώσει» τραγικά δυστυχήματα που συντάραξαν συθέμελα την ελληνική κοινωνία, καθιστώντας την “αιματοβαμμένη κοιλάδα“.
Τα Τέμπη έχουν σημαδευτεί από τρία δυστυχήματα που δεν θα ξεχαστούν ποτέ. Κάποιοι θα χαρακτήριζαν την περιοχή «καταραμένη», ωστόσο μιλάμε για εγκληματικές παραλείψεις, διαφθορά, ανθρώπινα λάθη, διαχρονική εγκατάλειψη, απαξίωση και προδιαγεγραμμένα εγκλήματα – και όχι για τυχαία γεγονότα. Το 1999 ήταν έξι φίλαθλοι του ΠΑΟΚ και ένας οδηγός, το 2003 ήταν 21 μαθητές, το 2023 είναι 57 νεκροί και αγνοούμενοι αγνώστου αριθμού. Στο μυαλό μας, μετά από το τρίτο και πιο βαρύ δυστύχημα στην ιστορία των σιδηροδρόμων στην Ελλάδα, τα Τέμπη συνδέθηκαν με την κόλαση επί γης και μία μόνο φράση έρχεται στο νου: «ΠΟΤΕ ΞΑΝΑ».
Η μοιραία σύγκρουση του λεωφορείου με οπαδούς του ΠΑΟΚ το 1999
Ήταν 4 Οκτωβρίου του 1999 όταν θα ξημέρωνε μία πραγματικά μαύρη ημέρα για τον ελληνικό αθλητισμό. Όλα συνέβησαν μετά από έναν αγώνα του ΠΑΟΚ με τον Παναθηναϊκό, όταν οπαδοί του πρώτου επιβιβάστηκαν στο λεωφορείο για να επιστρέψουν στη Θεσσαλονίκη. Οι πανηγυρισμοί τους όμως σταμάτησαν βίαια.
Περίπου δυο χιλιόμετρα πριν από τα Τέμπη – σχεδόν μιάμιση ώρα πριν τον τελικό προορισμό – στις 4:30 τα ξημερώματα, το τουριστικό λεωφορείο της εταιρείας «Relax Travel» επιχείρησε να προσπεράσει το μπροστινό όχημα με αποτέλεσμα να βρεθεί στο αντίθετο ρεύμα, όπου διερχόταν το φορτηγό με το οποίο συγκρούστηκε και έγινε το δυστύχημα. Το λεωφορείο όπου επέβαιναν οι συνολικά 77 οπαδοί του ΠΑΟΚ έπεσε σε χαντάκι.
Η μοίρα ήταν αδυσώπητη για έξι από αυτούς, που δεν επέστρεψαν ποτέ στα σπίτια τους και δεν ξαναστάθηκαν στο πλευρό της αγαπημένης τους ομάδας. Τη ζωή του έχασε κι ο οδηγός του οχήματος με το οποίο συγκρούστηκε το λεωφορείο.
Σκηνές πανικού διαδραματίστηκαν και στο νοσοκομείο της Λάρισας, όπου κατέφθασαν συγγενείς και φίλοι των παιδιών που επέβαιναν στο λεωφορείο. Όλοι περίμεναν με αγωνία να πληροφορηθούν αν ζουν οι δικοί τους άνθρωποι. Δυστυχώς, επτά οικογένειες ενημερώθηκαν ότι τα αγαπημένα τους πρόσωπα είχαν σκοτωθεί.
Συνολικά τραυματίστηκαν 33 φίλοι του ΠΑΟΚ, οι οποίοι και διακομίστηκαν στο Γενικό Νοσοκομείο Λάρισας. Tα γραφεία της ΠAE κατακλύζονταν από τηλεφωνήματα και τηλεγραφήματα. Μεταξύ άλλων, τηλεγράφημα έστειλε και ο σύνδεσμος φιλάθλων του Άρη, Super 3, που εξέφραζε τα συλλυπητήριά του και δήλωνε πως σε ένδειξη πένθους δεν θα πραγματοποιούσε τη ραδιοφωνική του εκπομπή.
Στα Τέμπη στήθηκε μνημείο όπου πάνω του υπάρχουν τα ονόματα των έξι αδικοχαμένων φίλων του ΠΑΟΚ, με μία επιγραφή να αναφέρει χαρακτηριστικά πως «η αγάπη τους για τον ΠΑΟΚ τους έφερε εδώ, τους άφησε εδώ και συνεχίζει παραπέρα».
Η τραγωδία στα Τέμπη που κόστισε τη ζωή σε 21 μαθητές το 2003
Επόμενη μαύρη σελίδα των Τεμπών, αυτή της 13ης Απριλίου του 2003. Μαθητές από το Μακροχώρι Ημαθίας έχουν πάρει το δρόμο της επιστροφής για τον τόπο τους μετά από εκδρομή στην Αθήνα. Στο λεωφορείο επέβαιναν 49 μαθητές και η ώρα ήταν περίπου λίγο πριν τις 7:30 το απόγευμα. Τότε σταμάτησε ο χρόνος για τους 21 από αυτούς.
Τα παιδιά κουρασμένα, αλλά παράλληλα χαρούμενα και ενθουσιασμένα που θα γυρίσουν πίσω να πούνε στους γονείς τους πόσο όμορφα περάσανε στο ταξίδι. Μερικοί μαθητές κοιμούνται, άλλοι μιλούν στο τηλέφωνο και ενημερώνουν τους δικούς τους πως πλησιάζουν, κάποιοι κουβεντιάζουν μεταξύ τους, ενώ μέσα στο ΚΤΕΛ ακούγεται μουσική και το κλίμα είναι ευχάριστο.
Στο αντίθετο ρεύμα που κινούνταν το λεωφορείο τους στην εθνική Λάρισα – Θεσσαλονίκη, κινούνταν και ένα φορτηγό που μετέφερε νοβοπάν από τον Προβατώνα του Έβρου. Ο οδηγός του, όμως, έχασε ξαφνικά τον έλεγχό του φορτηγού και συγκρούστηκε πλαγιομετωπικά με το λεωφορείο. Όλα έγιναν μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου. Οι σανίδες και οι μελαμίνες διαπέρασαν και έκοψαν στα δύο το λεωφορείο. Στο άκουσμα της είδησης όλη η χώρα πάγωσε, ενώ όσοι έφτασαν πρώτοι στο σημείο δεν μπορούν να ξεχάσουν μέχρι και σήμερα τα όσα αντίκρισαν. Τα σωστικά συνεργεία έκαναν πάνω από δύο ώρες να απεγκλωβίσουν νεκρούς και τραυματίες.
«Τα παιδιά φώναζαν για βοήθεια. Δεν μιλούσαν όλα. Κάποια είχαν σκεπαστεί κάτω από τα καθίσματα» είπαν κάποιοι μαθητές που επέζησαν. Ο κρότος της σύγκρουσης «πάγωσε τον χρόνο», όπως έλεγαν εκείνη την εποχή τα ΜΜΕ.
Τα πρωτοσέλιδα μεγάλων αθηναϊκών εφημερίδων θα προτιμούσαν τίτλους όπως «Γιατί, Θεέ μου», «Θρήνος για τα 21 αγγελούδια», «Είναι άδικο…», Όμως, ο χρόνος δεν πάγωσε. Οι διασωθέντες μαθητές, αλλά και οι συγγενείς, έπρεπε να μάθουν να ζουν με αυτές τις εικόνες. Όλη η Ελλάδα θρηνούσε μαζί τους, όμως επρόκειτο για μια πρωτοφανή τραγωδία.
Το πόρισμα δεν άργησε να βγει. Το απέδωσαν στην ταχύτητα που ανέπτυξε ο οδηγός της νταλίκας, όταν πήρε τη στροφή. Δεν είχε ορατότητα και δεν πρόλαβε να φρενάρει με αποτέλεσμα να πέσει πάνω στο πούλμαν. Τα ευρήματα έδειξαν και κάτι άλλο. Ο δρόμος δεν πληρούσε καμία από τις προϋποθέσεις ασφαλείας που απαιτεί μια εθνική οδός. Ήταν στενός, μόνο με μιάμιση λωρίδα ανά κατεύθυνση και με συνεχείς στροφές. Το πλάτος της ασφάλτου στο σημείο της κοιλάδας των Τεμπών ήταν 9,5 μέτρα, ενώ σύμφωνα με τους κανόνες ασφαλείας που είχε θεσπίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση έπρεπε να έχει τουλάχιστον 17,80 μέτρα πλάτος.
Οι αιτίες της σύγκρουσης αναλύθηκαν λεπτομερώς, αλλά δεν έγιναν ποτέ σαφείς. Ο οδηγός του φορτηγού οδηγούσε 6 ώρες χωρίς διάλειμμα και τα ελαστικά του δεν ήταν σε καλή κατάσταση. Από την άλλη, το λεωφορείο είχε κριθεί ακατάλληλο, λόγω παλαιότητας και έπρεπε να είχε αποσυρθεί τουλάχιστον 3 μήνες πριν.
Η δίκη έγινε τον Οκτώβριο του 2008. Ο οδηγός του λεωφορείου αθωώθηκε, ενώ ο οδηγός της νταλίκας καταδικάστηκε σε κάθειρξη 15 ετών. Οι ιδιοκτήτες της νταλίκας και του εργοστασίου νοβοπάν καταδικάστηκαν από 4 έως 14 χρόνια. Η εταιρεία κατέβαλε επίσης το ποσό των 8.500.000 ευρώ στις οικογένειες των θυμάτων. Όπως είπε, όμως, και ο αντιδήμαρχος Βέροιας το 2012, «Παρά τις τιμωρίες, παρά τις αποζημιώσεις, τα παιδιά του Μακροχωρίου δεν θα γυρίσουν ποτέ πίσω».
Το 2022 ένας από αυτούς τους μαθητές έβαλε τέλος στη ζωή του. Αυτοκτόνησε σε ηλικία 35 χρονών με κυνηγετικό όπλο μέσα στο σπίτι του στο Μακροχώρι. Όλα αυτά τα χρόνια αντιμετώπιζε ψυχολογικά προβλήματα και ποτέ δεν μπόρεσε να ξεπεράσει το δυστύχημα και τον θάνατο των 21 συμμαθητών του εκείνη τη μοιραία μέρα στα Τέμπη. Η χώρα βυθίστηκε στη θλίψη και οι περισσότεροι εύχονταν να μην ξανασυμβεί ποτέ κάτι τέτοιο.
Πού να ήξεραν ότι μία μεγαλύτερη τραγωδία θα έρχονταν ακριβώς 20 χρόνια μετά.
To πολύνεκρο σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη
Στις 28 Φεβρουαρίου του 2023 το βράδυ κανείς δεν ήξερε πως θα ξημέρωνε μία μέρα όπου θα θρηνούσαμε τις ζωές 57 ατόμων, τα οποία μέχρι και σήμερα δεν έχουν βρει δικαίωση. Για αυτούς ο χρόνος σταμάτησε στις 23:22.
Η επιβατική αμαξοστοιχία Intercity 62 εκτελούσε το βραδινό δρομολόγιο Αθήνα – Θεσσαλονίκη, γεμάτη με επιβάτες εκ των οποίων οι περισσότεροι ήταν φοιτητές. Το μοιραίο δρομολόγιο ξεκίνησε για τον τελικό προορισμό του τη Θεσσαλονίκη, λίγα λεπτά μετά τις 19:22 από τον Σταθμό Λαρίσης.
Στις 23:10 το βράδυ το Intercity αναχώρησε από τη Λάρισα σε λάθος γραμμή, αυτή της καθόδου, στην οποία κινούνταν η εμπορική αμαξοστοιχία 63503 με προορισμό τη Λάρισα. Τα δύο τρένα κινούνταν για σχεδόν 12 λεπτά στην ίδια γραμμή με αντίθετη κατεύθυνση, μέχρι που στις 23:22 συγκρούστηκαν μετωπικά. Την επόμενη ημέρα, η χώρα ξύπνησε αντιλαμβανόμενη πως είχε συμβεί, ίσως, το μεγαλύτερο δυστύχημα στην ιστορία της Ελλάδας.
Λίγες στιγμές μετά τη σύγκρουση, αρχίζουν οι πρώτες κλήσεις προς το 112. Το κέντρο διάσωσης της Λάρισας μπαίνει σε κατάσταση συναγερμού. Οι πρώτες πληροφορίες έκαναν λόγω για εκτροχιασμό τραίνου, με την πραγματικότητα όμως να ξεπερνά και τις πιο τραγικές υποθέσεις. Κανείς δε μπορεί να φανταστεί το μέγεθος της τραγωδίας που θα ακολουθούσε, βυθίζοντας στο πένθος – τουλάχιστον – 57 οικογένειες.
Οι πρώτοι διασώστες που έφτασαν στο σημείο, αντίκρισαν την μεγαλύτερη σιδηροδρομική τραγωδία που είχε σημειωθεί στην Ελλάδα. Οι δύο αμαξοστοιχίες συγκρούστηκαν μετωπικά στα μισά του δρόμου μεταξύ των Τεμπών και του Ευαγγελισμού, καθώς η επιβατική αμαξοστοιχία έβγαινε από τη σήραγγα κάτω από τον αυτoκινητόδρομο Ε75. Το επιβατικό τρένο κινούταν με ταχύτητα 160 χλμ. την ώρα, ενώ βρισκόταν στην αριστερή – μη προβλεπόμενη σιδηροδρομική τροχιά, όπου πορευόταν και η εμπορική αμαξοστοιχία με αντίθετη φορά κίνησης.
Από τη σφοδρή σύγκρουση, εκτροχιάστηκαν τα περισσότερα βαγόνια του επιβατικού τρένου, ενώ προκλήθηκαν εκρήξεις και πυρκαγιά, που κατέκαψε τα δύο μπροστινά βαγόνια της επιβατικής αμαξοστοιχίας με τους επιβαίνοντες του.
Τις επόμενες ημέρες, όλη η χώρα θα μάθαινε πως επρόκειτο για ένα προδιαγεγραμμένο έγκλημα.
Σύμφωνα με τον επιθεωρητή του ΟΣΕ, τα αίτια του δυστυχήματος εντοπίζονται στο λάθος του σταθμάρχη της Λάρισας που έβαλε στην ίδια γραμμή τα δύο τραίνα, στην απουσία επικοινωνίας μεταξύ του μηχανοδηγού της εμπορικής αμαξοστοιχίας και του σταθμάρχη, αλλά και την εγκατάλειψη των πόστων εν ώρα υπηρεσίας από δύο σταθμάρχες, και φυσικά, την ολιγωρία ως προς την ολοκλήρωση της εγκατάστασης του συστήματος τηλεδιοίκησης και των έργων σηματοδότησης όπως προβλεπόταν από τη σύμβαση 717.
Ο σταθμάρχης Λάρισας συνελήφθη και προσήχθη στον Εισαγγελέα. Στην πρώτη του κατάθεση αναγνώρισε ότι δρομολόγησε το επιβατικό τρένο σε λάθος ράγες, κατανοώντας το σφάλμα του όταν, αργότερα, ενημερώθηκε για το δυστύχημα. Στις 5 Μαρτίου, μετά την απολογία του, κρίθηκε ομόφωνα προφυλακιστέος.
Ο εκπρόσωπος των εργαζομένων στο διοικητικό συμβούλιο της Hellenic Train κατήγγειλε ότι, στη συγκεκριμένη διαδρομή, δε λειτουργούσαν τα συστήματα σηματοδότησης και τηλεδιοίκησης (τα οποία θα μπορούσαν να είχαν διαδραματίσει τον ζωτικό τους ρόλο, αυτόν της δράσης ως δικλείδες ασφαλείας για την αποφυγή συγκρούσεων). Παρότι μόλις στις 7 Φεβρουαρίου, συνδικαλιστική οργάνωση των εργαζομένων είχε εκδώσει σχετική ανακοίνωση όπου αναφερόταν το ενδεχόμενο δυστυχήματος ως απόρροια των παραλείψεων στο σιδηροδρομικό δίκτυο και ενώ τον Νοέμβριο του 2022 είχαν στείλει εξώδικο προς το Υπουργείο Μεταφορών και Υποδομών, τον ΟΣΕ, τη Ρυθμιστική Αρχή Σιδηροδρόμων και την Hellenic Train, όλοι κώφευσαν.
Πραγματογνώμονες που διερεύνησαν το συμβάν για λογαριασμό των οικογενειών των θυμάτων συνέταξαν το δικό τους πόρισμα. Σε συμπληρωματικό πόρισμα που παραδόθηκε στον Εισαγγελέα Λάρισας στις 9 Φεβρουαρίου 2024, αναφέρεται ότι σε δείγματα που εξετάστηκαν από το Γενικό Χημείο του Κράτους βρέθηκαν μεταξύ άλλων και οι ουσίες ξυλόλιο, τολουόλιο και βενζόλιο, οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν στιγμιαία ανάφλεξη μετά από σπινθήρα. Οι ουσίες αυτές χρησιμοποιούνται παρανόμως για τη νοθεία καυσίμων.
Οι αποκαλύψεις για τις δολοφονικές παραλείψεις, ολιγωρίες αλλά και οι διαβεβαιώσεις του Υπουργού Μεταφορών Κώστα Καραμανλή για την ασφάλεια του σιδηρόδρομου λίγους μήνες πριν, προκάλεσαν κύμα οργής στη χώρα. Ακολούθησαν μαζικές διαδηλώσεις από φοιτητικούς και μαθητικούς συλλόγους, ενώ στο δρόμο κατέβηκαν από εργατικά σωματεία μέχρι σύλλογοι καθηγητών και συνταξιούχων, αλλά και απλοί πολίτες, ακομμάτιστα και ειρηνικά στις μαζικότερες διαδηλώσεις των τελευταίων χρόνων.
Η φράση «Στείλε όταν φτάσεις» έγινε πικρό σύνθημα στα χείλη των διαδηλωτών, ενώ το σύνθημα «Τα κέρδη τους για τις ζωές μας» εμπνεύστηκε από τα συνεχή δημοσιεύματα που έφερναν στο φως αποκαλύψεις για την κατάσταση που επικρατούσε στο σιδηροδρομικό δίκτυο.
Συλλογικό τραύμα κι ένα διαρκές έγκλημα δύο χρόνια μετά
Συμπληρώθηκαν κιόλας τρία χρόνια που οι γονείς και συγγενείς των θυμάτων, αλλά και μια ολόκληρη κοινωνία περιμένει απαντήσεις, δικαιοσύνη και την απόδοση ευθυνών. Όπου πρέπει και όσο ψηλά και αν αυτές βρίσκονται.
57 ψυχές δεν έφτασαν ποτέ στον τελικό προορισμό τους, αγνοούμενοι που στις οικογένειές τους δεν δόθηκε καν το δικαίωμα να θάψουν κάτι από αυτούς. Επιζώντες που δεν κλήθηκαν ποτέ να καταθέσουν και προσπαθούν να μαζέψουν τα κομμάτια τους, να αναρρώσουν και διαχειριστούν το τραύμα τους. Μόνοι. Μπάζωμα, ξεμπάζωμα, ένα «άγνωστο» φορτίο που προκάλεσε τη φονική φωτιά. Συγκάλυψη, χυδαιότητα, ψεύδη και καθυστερήσεις.
Η τραγωδία στα Τέμπη επηρέασε όχι μόνο τους γονείς, τους συγγενείς, τους άμεσα κοντινούς ανθρώπους των θυμάτων, τους επιζώντες και όσους επέβαιναν στη μοιραία αμαξοστοιχία. Επηρέασε κι εκείνους της ευρύτερης κοινότητας. Όλους εμάς, που μπορεί να μη χάσαμε φίλους ή συγγενείς, αλλά νιώσαμε ένα σφίξιμο στο στομάχι, θλίψη, οργή και φόβο.
Τρία χρόνια μετά, ένας σιδηρόδρομος στον οποίο, τελικά, δεν άλλαξαν και πολλά από εκείνη την «μαύρη» μέρα. Καχυποψία, ανασφάλεια, έλλειψη της εμπιστοσύνης προς το Κράτος και τους θεσμούς του, αίσθημα της ατιμωρησίας και μία κοινωνία σε αναβρασμό. Μια κοινωνία που μαζί με τους συγγενείς, ζητά κι εκείνη δικαιοσύνη, οξυγόνο και ασφαλείς μετακινήσεις. Μία κοινωνία που διεκδικεί ένα καλύτερο αύριο, στο οποίο οι ζωές όλων μας θα μετράνε και κανένας δεν θα ξανακλάψει το παιδί ή τον δικό του άνθρωπο εξαιτίας της διαφθοράς, της εγκληματικής αμέλειας και της πολιτικής αδιαφορίας.
Πόσα συλλογικά τραύματα, αλήθεια, αντέχει ένας λαός;
Το δράμα στα Τέμπη είναι η χειρότερη τραγωδία στην ιστορία των σιδηροδρόμων στην Ελλάδα και η τρίτη χειρότερη στην Ευρώπη. Σπίτια έκλεισαν, γονείς έμειναν με άδειες τις αγκαλιές τους και κυνηγούν με νύχια και με δόντια τη δικαίωση των δικών τους, επιζώντες παλεύουν μόνοι με τις ανοιχτές πληγές τους – τόσο αυτές στο σώμα, αλλά κυρίως στην ψυχή – και μία πολιτεία δύο ολόκληρα χρόνια μετά δεν έχει δώσει τις απαντήσεις που πρέπει… εκεί που πρέπει.
Μια μεγάλη τραγωδία, ένα εθνικό πένθος και το συλλογικό τραύμα που αυτό άφησε πίσω του είναι πράγματα δυσεπίλυτα. Τρία χρόνια μετά, καθώς όλοι μας – εκατομμύρια κόσμου – ενώνουμε τις φωνές μας στα εκατοντάδες καλέσματα που γίνονται τόσο στην Ελλάδα, όσο και σε ολόκληρο τον κόσμο, ανακινούνται μαζί και επώδυνα συναισθήματα για την ανείπωτη συλλογική απώλεια.
«Είναι θεμελιώδους σημασίας να συνειδητοποιήσουν και να θυμούνται οι άνθρωποι ότι οι ίδιοι θα αποφασίσουν αν θα επαναληφθεί παρόμοια τραγωδία. Μόνο άνθρωποι μπόρεσαν να την προκαλέσουν και μόνο άνθρωποι μπορούν να την εμποδίσουν» σημειώνει ο καθηγητής Βλαντισλάβ Μπαρτοσέφσκι, με αφορμή το Αουσβιτς. Ο συλλογισμός του είναι πιο επίκαιρος από ποτέ κι έχει απήχηση σχεδόν στα πάντα.
Η τραγωδία στα Τέμπη μάς άλλαξε, όπως μπορεί να κάνει ένα τραύμα του μεγέθους του. Τίποτε δεν έχει ξεχαστεί και καμία δικαιοσύνη δεν έχει αποδοθεί. Δεν μπορούμε να μένουμε στην τύχη και στο θαύμα για το αυτονόητο. Ναι πενθούμε, όμως μαζί με αυτό εξοργιζόμαστε. Στη μνήμη τους το οφείλουμε.
Κι ας θυμόμαστε όλοι, πως τα θύματα των Τεμπών δεν ζητούν μόνο μνήμη. Ζητούν αλήθεια, δικαιοσύνη και δέσμευση πως δεν θα υπάρξουν άλλα θύματα. Οφείλουμε δημόσια μνήμη στους ανθρώπους που χάθηκαν. Έτσι μόνο, θα ενισχυθεί η συλλογική μνήμη και θα γλιτώσουν τα παιδιά. Και τότε, ίσως, και να υπάρχει ελπίδα.