Από το 1978 ο Μάνος Χατζιδάκις είχε μιλήσει στα περίφημα σχόλια του Τρίτου Προγράμματος για το πρόσωπο του τέρατος, για την έλλειψη αντίδρασης από όλους αυτούς που θίγονται και δεν μιλούν, για την υποταγή και τον εθισμό στη μορφή του, για όσα συνηθίσαμε να φοβόμαστε και να ανεχόμαστε.
«Όποιος δεν φοβάται το πρόσωπο του τέρατος, πάει να πει ότι του μοιάζει. Η πιθανή προέκταση του αξιώματος είναι, να συνηθίσουμε τη φρίκη, να μας τρομάζει η ομορφιά. Η υποταγή ή ο εθισμός σε μια τέτοια συνύπαρξη, η συνδιαλλαγή, δεν προκαλεί τον κίνδυνο της αφομοίωσης ή της λήθης, του πώς πρέπει, του πώς οφείλουμε να σκεφτόμαστε, να πράττουμε και να μιλάμε; Αναμφισβήτητα αρχίσαμε να το ανεχόμαστε. Και η ανοχή, πολλαπλασιάζει τα ζώα στη δημόσια ζωή, τα ισχυροποιεί και τα βοηθά να συνθέσουν με ακρίβεια τη μορφή του τέρατος που προΐσταται, ελέγχει και μας κυβερνά. Η μορφή του τέρατος είναι αποκρουστική. Όταν όμως το πρόσωπο του τέρατος πάψει να μας τρομάζει, τότε πρέπει να φοβόμαστε… γιατί αυτό σημαίνει ότι έχουμε αρχίσει να του μοιάζουμε.»
Κάπως έτσι, ο Μάνος Χατζιδάκις επέλεξε να εκφράσει την ανησυχία του για το κοινωνικό σύνολο, αλλά και για την πορεία της ανθρώπινης ύπαρξης. Πολλά χρόνια αργότερα, τα λόγια αυτά μοιάζουν επίκαιρα όσο ποτέ.
Σωτήριον έτος 2025 και οι ανθρωπιστικές αξίες και αρχές τείνουν να εκλείπουν ολοένα και περισσότερο από την καθημερινή ζωή. Με την προσφυγική και οικονομική κρίση να μαστίζουν όλα τα κοινωνικά στρώματα, ο πολίτης μοιάζει ευάλωτος μπροστά στο πρόσωπο του φόβου και της αβεβαιότητας. Όντας έρμαιο των πολιτικών αποφάσεων των εκπροσώπων του και με την πολιτική αδρανοποίηση και ανοχή να κυριαρχούν λόγω της γενικευμένης απογοήτευσης, το κτήνος κερδίζει ημέρα με την ημέρα έδαφος.
Η απάθεια του θεατή
Απάθεια! Μια ελληνική λέξη που έγινε παγκόσμια μέσα από την επιστημονική της εφαρμογή στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, με πολλά κρυμμένα νοήματα. Είναι η απάθεια νοηματική κατάσταση ή συναίσθημα; Είναι παραίσθηση ή πραγματικό γεγονός; Είναι εκούσια ή ακούσια;
Με τον όρο απάθεια εννοούμε την απουσία πάθους, συναισθηματικής δηλαδή φόρτισης, αλλά και την απουσία λογικής αντίδρασης σε κρίσιμες καταστάσεις κινδύνου, ατομικού ή συλλογικού. Είναι η αδιαφορία λόγω αδράνειας, η συναισθηματική αποστασιοποίηση και λογική απόρριψη σε όσα συμβαίνουν γύρω μας, εις βάρος μας τελικά, αλλά δεν το αντιλαμβανόμαστε πως εμείς πληρώνουμε το τελικό τίμημα της ανασφάλειας και το κόστος της εκμετάλλευσης, λόγω της μη – συμμετοχής μας στα γεγονότα. Έρευνες, μάλιστα, έχουν δείξει πως όταν ένας άνθρωπος είναι μόνος του, τείνει να βοηθήσει περισσότερο απ’ όταν βρίσκεται μέσα σε μια ομάδα ανθρώπων.
Ένα από τα κύρια κίνητρα που προτείνουν οι κοινωνιολόγοι ότι διαμορφώνει το φαινόμενο της απάθειας του θεατή, είναι η διασκόρπιση της ευθύνης. Δηλαδή, ότι ο καθένας” ελπίζει πως “ο άλλος” θα κάνει το πρώτο βήμα και θα επέμβει στην κατάσταση κι έτσι θα αποφύγει τις συνέπειες που θα μπορούσε να έχει η επέμβασή του. Όταν σε μια ομάδα ανθρώπων κανένας δεν επεμβαίνει, τότε το να είσαι μέλος της αποτελεί δικαιολογία για τη μη – επέμβαση. Έτσι, μειώνονται οι πιθανότητες να φορτωθεί κάποιος τις ευθύνες των (αρνητικών) αποτελεσμάτων.
Ο ψυχολόγος Mark Tyrell αναφέρει: “Φαίνεται ότι αρκετοί άνθρωποι θα ριψοκινδύνευαν ακόμα και το να πεθάνει ένας συνάνθρωπός τους παρά να πάνε αντίθετα στο ρεύμα της πλειονότητας” – δηλαδή στο να δράσουν εκείνη την ώρα διαφορετικά από τους περισσότερους γύρω τους. Τι θα γινόταν, άραγε, αν οι άνθρωποι μιλούσαμε ανοιχτά ή δρούσαμε ενεργά νωρίτερα; Αν, κατά το δυνατόν, προσπαθούσαμε περισσότερο να προλαμβάνουμε, παρά να σπεύδουμε εκ των υστέρων να αντιμετωπίσουμε τα δυσάρεστα και αρκετές φορές προβλέψιμα αποτελέσματα;
Το τέρας της βίας μάς αφορά όλους
Δεν ξέρω αν η περίοδος που διανύουμε είναι μία από αυτές που – όπως λέμε συχνά στις παρέες – «η κατάσταση έχει ξεφύγει», αλλά σίγουρα η ανοχή μας “έχει πιάσει ταβάνι”. Στην πραγματικότητα, έχουμε χάσει το μέτρημα των φρικιαστικών περιστατικών με τα οποία ερχόμαστε αντιμέτωποι και συνάμα, χάσαμε και το μέτρο. Δεν ξέρω αν σοκαριζόμαστε στ’ αλήθεια από τα όσα συμβαίνουν, αν υποκρινόμαστε ότι σοκαριζόμαστε, αν ανακουφιζόμαστε που «ευτυχώς ήταν κάποιος άλλος και όχι εμείς». Αν σε τελική ανάλυση, αναρωτιόμαστε: Πόση βία ακόμη μπορούμε να αντέξουμε;
Σκέφτομαι αν πράγματι συνηθίσαμε το πρόσωπο του τέρατος. Και, δυστυχώς, η βία είναι ένα τέρας με πολλά πρόσωπα. Βία είναι να ρίχνεις χημικά και αύρα σε ειρηνικούς διαδηλωτές ή να αφήνεις έναν απεργό πείνας να πεθαίνει. Βία είναι να θρηνούμε κάθε μέρα και μια γυναίκα δολοφονημένη. Βία είναι οι παράνομες επαναπροωθήσεις ανθρώπων. Βία είναι το να βλέπεις τον θύτη σου να μένει ατιμώρητος. Βία είναι επίσης το να μην αντιδρά κανείς. Το είχε πει, άλλωστε, και η Έμμα Γκόλντμαν, ότι “το πιο βίαιο στοιχείο σε μια κοινωνία είναι η αδιαφορία“.
Ιουνίου του 2022 στο ΑΠΘ. Φωτογραφία: SOOC
Πολλές δε, είναι οι περιπτώσεις κατά τις οποίες σπεύδουμε (ατομικά και κυρίως, θεσμικά) να καταδικάσουμε σύσσωμοι τη βία “απ’ όπου κι αν προέρχεται”. Πίσω από τα πληκτρολόγια μας, την ασφάλεια μας. Στην πραγματικότητα, όμως, υπάρχει κι ένα πίσω κείμενο – γι’ αυτό, άλλωστε, και το άκουσμα της έχει γίνει τόσο γραφικό. “Καταδικάζουμε τη βία από όπου και αν προέρχεται“, εκτός εάν προέρχεται από εμάς τους ίδιους, βέβαια. Τι δεν είναι έτσι; Είναι η καταδίκη της δικαιοσύνης, της λογικής και της ανθρωπιάς που κάνει τη βία αναπόφευκτη. Και εσένα κι εμένα που καταδικάζουμε τη βία γραφικό και υποκριτή. Γιατί, δεν καταδικάζουμε τη βία σε βάρος των άλλων, αλλά τη βία που φοβόμαστε ότι θα υποστούμε. Τη βία που εμείς καλούμε και προσκαλούμε.
Το τέρας παρουσιάζει πολλαπλά πρόσωπα και επεκτείνεται σε όλες τις πτυχές της δημόσιας ζωής, με αποτέλεσμα να αποκτά ισχύ και να λειτουργεί ως τροχοπέδη στην ελεύθερη σκέψη και την ευσυνειδησία. Το πρόσωπο της ομοφοβίας, του ρατσισμού, της αλλοτροίωσης, της αναξιοπρέπειας και του εξευτελισμού συνοδεύουν και ολοκληρώνουν το βασικό πρόσωπο του⋅ το πρόσωπο του μισανθρωπισμού. Εμείς, ως δεσμώτες σε πνευματικά «μπουντρούμια», αποδεχόμαστε την αυταπάτη ως αλήθεια, δρούμε ως πολέμιοι απέναντι στο «καλό καγαθό» και αφήνουμε το τέρας να μας κατακλείσει και τελικά να μας «πνίξει». Άραγε η σωτηρία μας, με τη συνεχή ισχύ που αποκτά το κτήνος, είναι εφικτή;
Πόση βία μπορεί να καταναλώσει ο ανθρώπινος εγκέφαλος;
Ίσως, η ανθρωπότητα δεν έχει ξαναζήσει στην ιστορία της περίοδο τόσο ταχύτατων αναδιατάξεων σε οικονομικό, πολιτικό, γεωπολιτικό επίπεδο, όσο αυτήν που ζούμε στις μέρες μας. Κάποιοι – δικαιολογημένα ίσως – μιλούν για “μετάλλαξη” του ανθρώπινου είδους. Οι ρυθμοί των αλλαγών στη ζωή μας είναι ιλιγγιώδεις και δύσκολο να καταγραφούν εν συνόλω. Η εισβολή της υψηλής τεχνολογίας και της ταχύτατης εξέλιξής της έχει αλλάξει δραματικά τον τρόπο ζωής, επικοινωνίας, διατροφής, παραγωγής, ιατρικής, πολέμου κ.ά. Ο «νέος άνθρωπος» στον αιώνα μας, ζει ραγδαίες αλλαγές στη ιδιωτική και δημόσια ζωή, δύσκολα προλαβαίνει να αφομοιώσει τις τεχνολογικές εξελίξεις.
Εργαλεία που διευκολύνουν(;) τη ζωή μας εισβάλλουν στην καθημερινότητά μας. Ένας άλλος κόσμος εγείρεται, ο νέος άνθρωπος αναδιαμορφώνεται συνεχώς. Οι ειδικοί μιλούν για το θαύμα της νευροπλαστικότητας του ανθρώπινου εγκεφάλου, ο οποίος προσαρμόζεται διαρκώς προκειμένου να υπηρετήσει τις ανάγκες που επιζητά να καλύψει ο άνθρωπος. Ήτοι, ο ανθρώπινος εγκέφαλος μεταλλάσσεται συνεχώς για να ανταπεξέλθει στα καθημερινά αιτούμενά μας. Η νευρολαστικότητα ή πλαστικότητα του εγκεφάλου είναι η ικανότητα του εγκεφάλου να αναδιαρθρώνεται, να επαναπροσαρμόζεται διαρκώς και να δημιουργεί νέες συνάψεις, αντιδρώντας στις εμπειρίες, τη μάθηση, τις επιρροές του περιβάλλοντος.
Σαμάρ Ελούφ και τραβήχτηκε για τους New York Times.
Ο εγκέφαλος εκπαιδεύεται και τα νευρωνικά δίκτυα μεταβάλλονται με τη συνεχή γνωστική επανεκτίμηση. Δομική νευροπλαστικότητα είναι η ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει δομικά τη λειτουργία του ως αποτέλεσμα της μάθησης, μέσω νέων συνάψεων. Η λειτουργία της νευροπλαστικότητας επιτρέπει στον εγκέφαλο να αλλάζει σύμφωνα με τις ανάγκες μας, σύμφωνα με τη θέληση μας. Ο εγκέφαλος (εμείς) επιλέγει να ενδυναμώσει κάποιες συνάψεις, ενώ παράλληλα καταργεί άλλες. Οι νευρώνες που χρησιμοποιούνται ή επικοινωνούν συχνά παραμένουν ενδυναμωμένοι, ενώ όσοι δεν χρησιμοποιούνται σταδιακά φθείρονται και πεθαίνουν. Είναι η διαδικασία, ο τρόπος που έχει ο εγκέφαλος να προσαρμόζεται στο εξωτερικό περιβάλλον. Η εισβολή της υψηλής τεχνολογίας και η εγκόλπωσή της, έχει διαμορφώσει αναλόγως τον ανθρώπινο εγκέφαλο και τις λειτουργίες του.
Φόβος, ένα αίσθημα κενού, αβεβαιότητας, ανησυχίας. Όπως κι αν το πει κανείς, το αποτέλεσμα είναι ίδιο. Τα πάντα κρέμονται από μια κλωστή έτοιμη να σπάσει και αν σπάσει οι συνέπειες θα είναι ολέθριες. Ό,τι μέχρι τώρα θεωρούσαμε παράλογο φωλιάζει στη ρωγμή ανάμεσα στον εαυτό μας και τον κόσμο. Και βαθαίνει όσο δεν έχουμε σαφή γνώση, τουλάχιστον της αιτίας που προκαλεί τα γεγονότα. Μιλάω για τον μικρόκοσμό μας, τον εαυτό και τον κόσμο. Μέσα από την επανάληψη – φροντίζουν γι’ αυτήν τα μέσα ενημέρωσης – χάνεται η αίσθηση του παράλογου και όλα φαντάζουν λογικά, φυσιολογικά. Είναι το ύπουλο χαρακτηριστικό της συνήθειας. Συνηθίσαμε στη βία, τους πολέμους, τους θανάτους, σε ό,τι θεωρούσαμε παράλογο, αντιανθρώπινο.
Η βία στα ΜΜΕ
Να δολοφονούνται άνθρωποι σε δημόσια θέα, στα μέσα μεταφορά, στο δρόμο και να αναπαράγουμε ξανά και ξανά τις φρικτές αυτές σκηνές, το συνηθίσαμε. Να κακοποιούνται παιδιά, να βιάζονται, να δολοφονούνται γυναίκες λόγω του φύλου τους και να μην τιμωρούνται οι θύτες. Να πεθαίνει κόσμος αβοήθητος, επειδή δεν υπάρχει διαθέσιμο ασθενοφόρο. Το χειμώνα οι πολίτες να πνίγονται από τις πλημμύρες και το καλοκαίρι να καίγονται άνθρωποι, ζώα, εκτάσεις γης και δασικού πλούτου, περιουσίες ολόκληρες. Να ισοπεδώνεται μια στενή λωρίδα γης. Να δολοφονούνται εκατοντάδες άμαχοι κάθε μέρα, επίσης. Το ίδιο και να καταστρέφονται νοσοκομεία, να ανατινάζονται ασθενοφόρα ή να βομβαρδίζονται φούρνοι.
Συνηθίσαμε μέχρι κι εκείνους τους μικρούς άσπρους σάκους, που χωράνε μόνο παιδικά σώματα. Και τη συνένοχη γελοιότητα της λεγόμενης διεθνούς κοινότητας, κι αυτή τη συνηθίσαμε. Τους θανάτους από πείνα και αρρώστιες δεν χρειάστηκε να τους συνηθίσουμε, ωστόσο. Διότι κάνουν θραύση μεν, δεν τους βλέπουμε δε. Αστυνομική βία, πορείες θανάτου των κατατρεγμένων προσφύγων, βία των ανηλίκων, επιθέσεις με κίνητρο το τρανσφοβικό μίσος και την ομοφοβία. Και ο κατάλογος της ντροπής δεν σταματά να μεγαλώνει.
Πριν από μερικές δεκαετίες, οι πιο βίαιες σκηνές που μπορούσε να δει κανείς στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ήταν το κογιότ που κυνηγούσε την στρουθοκάμηλο και τα κινούμενα σχέδια που έριχναν αμόνια το ένα στο άλλο. Οι ειδήσεις δεν προέβαλαν σκηνές από ταραχές, δολοφονίες ή πτώματα, ακόμη και πολεμικές σκηνές ούτε στα νυχτερινά δελτία. Όμως, η κοινωνία έχει αλλάξει και τώρα η βία μας έχει περικυκλώσει. Οι συνέπειες της έκθεσης αυτής γίνονται εμφανείς και οι πρόσφατες μελέτες δείχνουν, ότι οι νευρολογικές προσαρμογές και η απευαισθητοποίηση οδηγούν σε επιθετικότητα και βία στην πραγματική ζωή.
αποθήκη του ΟΗΕ για να εξασφαλίσουν λίγα τρόφιμα. Φωτογραφία από το Associated Press, 2025.
χρησίμευε ως καταφύγιο για τους εκτοπισμένους. Φωτογραφία: Omar Ashtawy, APA images.
Δυστυχώς, για τα περισσότερα μέσα ενημέρωσης, οι φρικαλεότητες αυτές, έχουν προ πολλού εκφυλιστεί σε κανονικότητα. Γιατί, δυστυχώς, τα έχουμε δει και τα έχουμε ακούσει όλα. «Συνηθίσαμε» να βλέπουμε δολοφονίες σε live μετάδοση. “Συνηθίσαμε” τα πλάνα και τις φωτογραφίες ανθρώπων που λένε ότι μετά βίας βρίσκουν κάτι να φάνε. “Συνηθίσαμε” τις φρικιαστικές σκηνές πολέμου, διαμελισμένα κορμιά. «Συνηθίσαμε» τις εικόνες στα βομβαρδισμένα νοσοκομεία, με τους τραυματίες να μεταφέρονται με κάρα, επειδή δεν υπάρχουν άλλα καύσιμα για τα ασθενοφόρα. «Συνηθίσαμε» να βλέπουμε σκελετωμένα Παλαιστινιάκια να κάνουν ουρές, κρατώντας άδεια «τενεκεδάκια», με την ελπίδα να βρουν λίγο φαγητό.
Η παραδοχή ότι η έκθεση στην τηλεοπτική βία συνδέεται με την πραγματική βίαιη συμπεριφορά, είναι μία σύνδεση που βρέθηκε από πολλούς μελετητές να είναι στο ίδιο επίπεδο με τη συσχέτιση της έκθεσης στο παθητικό κάπνισμα και στον κίνδυνο του καρκίνου του πνεύμονα. Σε μια μετα-ανάλυση 217 μελετών που δημοσιεύθηκαν μεταξύ 1957 και 1990, οι ψυχολόγοι George Comstock και Haejung Paik, διαπίστωσαν ότι το βραχυπρόθεσμο αποτέλεσμα της έκθεσης στη βία των ΜΜΕ, σχετικά με την πραγματική σωματική βία εναντίον ενός προσώπου, ήταν μέτρια έως μεγάλη σε δυναμική. Οι Comstock και Paik πραγματοποίησαν, επίσης, μια μετα-ανάλυση των μελετών, όπου εξέτασαν τη συσχέτιση μεταξύ μίας συνηθισμένης προβολής της βίας στα ΜΜΕ και της επιθετικής συμπεριφοράς σε μια δεδομένη χρονική στιγμή. Βρήκαν επίσης, 200 μελέτες που δείχνουν μια μέτρια προς θετική σχέση μεταξύ της βίας που βλέπουμε στην τηλεόραση και της σωματικής επιθετικότητας εναντίον ενός άλλου προσώπου.
Η βία, όμως, είναι παντού. Και παρόλο που τα αποτελέσματά της στην προσωπικότητά μας δεν είναι γραμμικά, τα αποτυπώματά της είναι συστημικά. Ως κοινωνία, είμαστε απευαισθητοποιημένοι να βλέπουμε επιθετικές και βάναυσες σκηνές κάθε μέρα. Αλλά, είναι τόσο απλό όσο η απευαισθητοποίηση ή μήπως η έκθεση στη βία αλλάξει πραγματικά το ποιοι είμαστε; Τα ευρήματα από τις νευρολογικές μελέτες δείχνουν ότι η λειτουργία του εγκεφάλου μεταβάλλεται στην πραγματικότητα σε απάντηση στη βία και, ως εκ τούτου, τα άτομα είναι λιγότερο ικανά να αντιδρούν συναισθηματικά στη βία και να ελέγξουν τη δική τους επιθετική συμπεριφορά. Οι επιλογές μας στην ψυχαγωγία γίνονται αυτοεκπληρούμενες προφητείες και όσο περισσότερη βία βλέπουμε, τόσο ισχυροποιείται και η πιθανότητα να γινόμαστε βιαιότεροι.
Από δημοσιογραφικής άποψης, είναι αρκετά όλα αυτά για να μας κάνουν να απελπιζόμαστε. Πόσο ασήμαντη είναι, όμως, αυτή η απελπισία σε σύγκριση με εκείνη όσων βιώνουν αυτή τη βία στο “πετσί” τους και για τους οποίους γράφουμε. Όταν… γράφουμε, φυσικά. Αυτοί οι «σύγχρονοι Αθλιοι» και οι οικογένειές τους αγωνίζονται για την επιβίωση κάθε μέρα, για τη δικαίωση. Ενώ εμείς, ως δημοσιογράφοι, αγωνιζόμαστε μόνο για να μπορέσουμε να κοιτάξουμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη το πρωί. Τότε η συνείδησή μας, ρωτάει: Τι μπορούμε να γράψουμε και τι να πούμε, ώστε αυτοί οι απελπισμένοι άνθρωποι να νιώσουν ξανά…Ανθρωποι;
Το πείραμα που απέδειξε πως η αλληλεγγύη διδάσκεται
Το 1964, δύο κοινωνικοί ψυχολόγοι, ο Ντάρλει και ο Λατανέ, με αφορμή μια σκληρή ιστορία φόνου, αποφάσισαν μέσω ενός κοινωνικού πειράματος να ερμηνεύσουν την ανευθυνότητα του πλήθους. Γιατί όσοι παρατηρούν μια βίαιη εγκληματική συμπεριφορά δεν επεμβαίνουν για να σώσουν το θύμα από τα χέρια ενός θύτη; Γιατί υπάρχει αυτή η ανευθυνότητα; Μπορεί κάτι να αλλάξει; Και με ποιο τρόπο;
Την Παρασκευή 13 Μαρτίου 1964 στην Ν.Υόρκη, η Κάθριν Τζενοβέζε γυρνώντας στο σπίτι της μετά από την νυχτερινή βάρδια της δέχτηκε επίθεση με μαχαίρι από άγνωστο άντρα στην είσοδο της πολυκατοικίας όπου διέμενε. Η Κάθριν άρχισε να καλεί σε βοήθεια φωνάζοντας «Με σκοτώνουν!». Μερικά φώτα άναψαν στις κοντινές πολυκατοικίες και πολλοί κοίταζαν πίσω από τα παράθυρα σαστισμένοι. Μόνο ένας άντρας φώναξε «Άφησε το κορίτσι ήσυχο». Κανείς δεν βγήκε όμως κι ο δράστης ανενόχλητος πλέον, για τρεις συνεχόμενες φορές στην επίθεση μέσα σε περίπου 40 λεπτά, αποτελείωσε την Κάθριν κατακρεουργώντας την από τον λαιμό μέχρι τα γεννητικά όργανα εκδηλώνοντας μοχθηρά σεξουαλικά απωθημένα επάνω της. Η απεχθής αυτή πράξη διήρκεσε περίπου 40 λεπτά! Και ήταν 38 οι αυτόπτες μάρτυρες που ενώ παρατηρούσαν την κοπέλα να μαχαιρώνεται μέχρι θανάτου και να ζητά βοήθεια ουρλιάζοντας, κανείς δεν αποφάσισε να αναλάβει προσωπικά δράση, να αντιδράσει επεμβαίνοντας στη σκηνή του δράματος.
Μετά από αυτό το αποτρόπαιο γεγονός, ο Ντάρλει και ο Λατανέ αποφάσισαν να ερευνήσουν πειραματικά και να εξηγήσουν τα βαθύτερα αίτια αυτής της συμπεριφοράς, που ονόμασαν κοινωνική απάθεια. Όπως είναι ευνόητο, δεν μπορούσαν να κάνουν αναπαράσταση μιας δολοφονίας. Αποφάσισαν, όμως, να κάνουν εργαστηριακή αναπαράσταση μιας επιληπτικής κρίσης. Ένας φοιτητής με μικρόφωνο κι ακουστικά θα μιλούσε μπροστά σε άλλους για το πρόβλημα της επιληψίας και έπειτα, θα πάθαινε μπροστά τους μια επιληπτική κρίση ζητώντας βοήθεια.
Η ψεύτικη επιληπτική κρίση διήρκεσε 6 λεπτά. Σε αυτό το χρονικό διάστημα, μόνο το 31% των φοιτητών που παρακολουθούσε την ομιλία σηκώθηκε να βοηθήσει, ενώ το 69% των φοιτητών, παρόλο που έδειξαν να αναστατώνονται, δεν αντέδρασαν περιμένοντας ότι κάποιος άλλος θα βοηθούσε τον επιληπτικό. Έπειτα, άλλαξαν τον αριθμό των φοιτητών και διαπιστώθηκε ότι, όταν το υποκείμενο πίστευε πως είναι μόνος με κάποιον αβοήθητο, λειτουργούσε γρήγορα (σε 3 μόνο λεπτά!) κι αυτό συνέβη στο 85% των φοιτητών.
Ο Ντάρλει και ο Λατανέ για πρώτη φορά μιλούν για το φαινόμενο της διάχυσης της ευθύνης. Όσο περισσότεροι είναι οι μάρτυρες κάποιου δυσάρεστου γεγονότος, τόσο λιγότερο υπεύθυνος αισθάνεται ο καθένας, γιατί η ευθύνη επιμερίζεται στο πλήθος. Στην καθημερινή μας ζωή, επομένως, είναι λάθος να αισθανόμαστε ασφάλεια μέσα στο πλήθος. Πιθανότερο είναι π.χ. να βοηθηθεί κάποιος από τον ένα και μοναδικό γείτονά του, αν περιέλθει σε κίνδυνο. Το αισιόδοξο, όμως, συμπέρασμα στο οποίο κατέληξαν οι κοινωνικοί ψυχολόγοι είναι ότι «Η αλληλεγγύη διδάσκεται». Αν, λοιπόν, ένας άνθρωπος έχει ακούσει για το φαινόμενο της διάχυσης ευθύνης που μόλις αναφέραμε, είναι πιθανό να αντιδράσει διαφορετικά την επόμενη φορά που θα γίνει θεατής ενός δυσάρεστου περιστατικού και θα του ζητηθεί να βοηθήσει. Ας μην ξεχνάμε ότι η στάση της απάθειας, της παθητικότητας, της απραξίας και της καταθλιπτικής αδράνειας είναι συνενοχή κι ότι η συμμετοχή στον πόνο του άλλου, απαλύνει τον δικό μας.