Για εννέα μόλις χρόνια δημοσιευόταν η Μαφάλντα σε διάφορα έντυπα της Αργεντινής και ακριβώς τη στιγμή που η εξάπλωσή της στην υδρόγειο εντείνεται, ο δημιουργός της αποφασίζει να διακόψει την παρουσία της. Η ίδια, στο τελευταίο σκίτσο που δημοσιεύτηκε τότε, μας λέει ότι έκανε το χρέος της μιας και πλέον βρίσκεται στην εξουσία της Αργεντινής μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση. Θα εμφανιστεί έκτοτε, σποραδικά σε ειδικές περιστάσεις και σε καμπάνιες της UNICEF για τα δικαιώματα των παιδιών. Τελευταία της εμφάνιση, το 2009, στην ιταλική La Republica για να καυτηριάσει τον σεξισμό του Σύλβιο Μπερλουσκόνι.
Γεννημένη από το πενάκι του Αργεντινού σκιτσογράφου και γελοιογράφου Quinο το 1964, η Μαφάλντα γίνεται η κεντρική ηρωίδα μιας σειράς κόμικ στριπς, που δημοσιεύονται επί εννέα χρόνια.
Στο διάστημα αυτό, η ανθρωπότητα βιώνει την κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου και κοινωνικοί αγώνες ξεσπούν σε όλο τον κόσμο. Οι εξελίξεις στην Αργεντινή σηματοδοτούνται από τον κοινωνικό εκσυγχρονισμό, την πολιτιστική και πολιτική ριζοσπαστικοποίηση και την αποδυνάμωση της δημοκρατίας. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η Μαφάλντα γίνεται η φωνή των Αργεντινών που ανησυχούν για τα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα της χώρας τους.
Μπουένος Άιρες, 1963. Ο σκιτσογράφος Quino, ψευδώνυμο του Χοακίν Σαλβαδόρ Λαβάδο (1932-2020), αναλαμβάνει να σχεδιάσει για λογαριασμό μιας διαφημιστικής εταιρείας μια χιουμοριστική σειρά, που θα έμπαινε ως έμμεση διαφήμιση στον Τύπο, για μια νέα φίρμα οικιακών ηλεκτρικών συσκευών με το όνομα “Mansfield”. Μοναδικός όρος, ο κεντρικός ήρωας να έχει όνομα που να αρχίζει από «Μ», όπως και η μάρκα των συσκευών. Ο Quino, λοιπόν, σχεδίασε ένα εξάχρονο κοριτσάκι εμπνευσμένο από τη Νάνσι του Έρνι Μπούσμιλερ (της μοιάζει εντυπωσιακά) και την Λούσι από τα Peanuts του Σουλτς.
Ξεσηκώνοντας το όνομα «Μαφάλντα», που όπως είχε πει αργότερα του είχε φανεί συμπαθητικό, από το μυθιστόρημα “Dar la cara” του David Viñas, ο Quino κατασκευάζει μια μεσοαστική οικογένεια με μια μικρή κόρη, τη Μαφάλντα. Τελευταία στιγμή η συμφωνία διαφημιστικής – εφημερίδας χαλάει. Τα προϊόντα επίσης δεν θα κυκλοφορήσουν ποτέ στην αγορά για εντελώς άλλους λόγους και ο νεαρός σκιτσογράφος θα προτείνει μερικά από τα ήδη έτοιμα σκίτσα στο χιουμοριστικό ένθετο του περιοδικού “Leoplan” όπου και δημοσιεύονται κάμποσα απ’ αυτά τα πρωτόλεια, χωρίς όμως να εμφανιστεί η Μαφάλντα. Το 1964 το περιοδικό “Primera Plana” προτείνει στον Quino να μεταφέρει τη σειρά εκεί αφού πρώτα απαλείψει τα διαφημιστικά μηνύματα.
Σε ένα από τα πρώτα κόμικς, αυτή και ο φίλος της Φελίπε ανοίγουν τις ειδήσεις, ελπίζοντας να ακούσουν για το διαστημικό σκάφος Mariner της NASA που μόλις προσγειώθηκε στον Άρη. «Δεν είναι εκπληκτικό να σκέφτεσαι ότι υπάρχει ζωή σε άλλους πλανήτες;» ρωτά ο Φελίπε. Αλλά αντί να μιλήσουν για τον Άρη, οι ειδήσεις αναφέρουν: «Βομβαρδισμοί στο Βόρειο Βιετνάμ. Γενεύη: Καμία πρόοδος στη συνθήκη για τον πυρηνικό αφοπλισμό. Ιορδανία: Συνεχίζονται οι ένοπλες συγκρούσεις με το Ισραήλ…» Η Μαφάλντα λέει απογοητευμένη στον Φελίπε: «Το εκπληκτικό θα ήταν να βρούμε νοήμονα ζωή σε αυτόν τον πλανήτη!»
Ο Ουμπέρτο Έκο τη χαρακτήρισε έναν «κατάσκοπο των ηθών». Και είναι αλήθεια. Ο κόσμος της 6χρονης ηρωίδας βέβαια δεν είναι όποιος κι όποιος. Είναι ο κόσμος του Νότου. Παιδί μιας ημιαναπτυγμένης μητρόπολης του Νότου, του Μπουένος Άιρες είναι άλλωστε και η ίδια. Αυτός είναι και ο λόγος που μας είναι τόσο προσφιλής, σε αντίθεση με αντίστοιχα στριπ των ΗΠΑ για παράδειγμα. Επιβεβαιώνεται αυτό ακόμα, αν κοιτάξουμε σε ποιες χώρες υπήρξε επιτυχημένη η παρουσία της: σε όλη σχεδόν τη Λατινική Αμερική, Ισπανία κι ακόμη Γαλλία, Ιταλία και Ελλάδα.
Όταν η Μαφάλντα κυκλοφορεί στην Ισπανία του Φράνκο το 1970, θεωρείται ανάγνωσμα που απευθύνεται αποκλειστικά σε ενήλικες, και η κυβέρνηση επιβάλλει να αναγράφεται αυτό καθαρά. Στη Βολιβία, στη Χιλή και στη Βραζιλία, η Μαφάλντα λογοκρίνεται.
Αν και η Μαφάλντα έχει μεταφραστεί σε περίπου 25 γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των κινεζικών, των εβραϊκών και των γκουαρανί, μέχρι τώρα δεν είχε σχεδόν καμία παρουσία στον αγγλόφωνο κόσμο. Φημολογείται ότι η σειρά κόμικς δεν μεταφράστηκε ποτέ στα αγγλικά κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, επειδή η Μαφάλντα (ή ο Quino) ήταν ενάντια στην αμερικανική επέμβαση στο Βιετνάμ. Στη δεκαετία του 2000, ένας ανεξάρτητος εκδοτικός οίκος της Αργεντινής εξέδωσε μια μερική μετάφραση που δεν είχε παγκόσμια διανομή. Η Jill Schoolman, που διευθύνει την Archipelago, ανακάλυψε τη Mafalda σε ένα ταξίδι στο Μπουένος Άιρες το 2011 και άρχισε να προσπαθεί να αποκτήσει τα δικαιώματα για την αγγλική μετάφραση του κόμικ, μια διαδικασία που διήρκεσε μέχρι τα τέλη του 2022. Μόλις τα κατάφερε, ανέθεσε στον Frank Wynne (ο οποίος είχε μεταφράσει ένα μικρό μέρος του κόμικ πριν από δεκαετίες για προσωπική του διασκέδαση, γράφοντας ο ίδιος τα κείμενα πάνω στα σχέδια του Quino), έναν μεταφραστή με εμπειρία σε κόμικς και graphic novels, να μεταφράσει ολόκληρη τη Mafalda στα αγγλικά.
29 Σεπτεμβρίου 1964, η Μαφάλντα κάνει την πρώτη της εμφάνιση
Στις 29 Σεπτεμβρίου 1964 το πρώτο επεισόδιο της Μαφάλντα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PrimeraPlana, χωρίς τα «κρυμμένα» διαφημιστικά μηνύματα. Αλλά, ο δημιουργός της «έκρυψε» πολλά άλλα μηνύματα μέσα στα στριπ τα επόμενα χρόνια.
Με μια πρώτη ανάγνωση, η Μαφάλντα είναι ένα τυπικό εξάχρονο κορίτσι, λατρεύει τα γλυκά, σιχαίνεται την σούπα, αγαπά τους Μπητλς και τον Γούντυ τον Τρυποκάρυδο, είναι ανυπόμονη, φωνακλού, γεμάτη απορίες και ερωτήματα. Ρωτά συνεχώς τους γονείς της για «βαριά» ζητήματα. Άλλες φορές είναι απλά έξαλλη με την πολιτική κατάσταση (το 1967, γίνεται πραξικόπημα στην Αργεντινή και η εφημερίδα που φιλοξενεί τη Μαφάλντα κλείνει) κι άλλοτε με τα μεγάλα ζητήματα της ανθρωπότητας, τον πόλεμο, τη φτώχεια, το εκπαιδευτικό σύστημα, τους ρόλους των φύλων.
Στην πορεία του στριπ, ο Quino εντάσσει και άλλα παιδιά στον κόσμο της Μαφάλντα, λέγοντας μέσω αυτών σκληρές αλήθειες για τον κόσμο και την κατάστασή του.
Ο Φελίπε εντάσσεται στην πλοκή τον Ιανουάριο του 1965 και είναι ένα μικρό αγόρι με μεγάλη φαντασία που του αρέσει να διαβάζει κόμικς και να βλέπει γουέστερν. Δυο μήνες αργότερα, εμφανίζεται ο Μανωλίτο, γιος ισπανού μετανάστη, ιδιοκτήτη μπακάλικου. Τον Ιούνιο του ίδιου έτους, εμφανίζεται η ξανθιά Σουζανίτα, συμβατική, ευπροσάρμοστη, επιφανειακή και μανιακή κουτσομπόλα. Μοναδική της επιθυμία είναι να παντρευτεί και να μεγαλώσει πολλά παιδιά. Συχνά διαφωνεί σε πολλά με τη Μαφάλντα, εξακολουθούν εντούτοις να παραμένουν κολλητές φίλες.
Τον επόμενο χρόνο, κάνει το ντεμπούτο του στη σειρά ένα παιδί ιταλών μεταναστών, ο Μιγκουελίτο. Ο Μιγκουελίτο διακρίνεται για την αντισυμβατική και συχνά προβληματική συμπεριφορά του και λατρεύει τον Ντούτσε. Το 1968 η Μαφάλντα απέκτησε έναν μικρότερο αδελφό, τον Γκιγιέ. Ο Γκιγιέ –που, σε αντίθεση με την αδελφή του, αγαπά τη σούπα– έχει με τη Μαφάλντα μια χελώνα ως κατοικίδιο, που τη φωνάζουν Γραφειοκρατία. Τελευταία ,εισήλθε στον κόσμο του στριπ η μικροσκοπική ηρωίδα με το μεταφορικό όνομα Λιμπερτάδ (Ελευθερία). Κόρη ενός σοσιαλιστή μεταφραστή βιβλίων του Ζαν-Πωλ Σαρτρ, η Ελευθερία έχει ριζοσπαστικές ιδέες και προωθεί ενεργά μια «αριστερή» επανάσταση. Αν και συχνά συμφωνούν σε αρκετά ζητήματα με τη Μαφάλντα, η τελευταία είναι συνήθως αυτή που την προσγειώνει, ρωτώντας την πώς θα μπορούσαν να εφαρμοστούν ρεαλιστικά όσα αυτή πρεσβεύει.
Ο Quino σχεδίασε τη Μαφάλντα ως το απόλυτο παιδί της δεκαετίας του ’60, με παπούτσια Mary Jane και κάλτσες, ένα φιόγκο στο τεράστιο κεφάλι της, αλλά γέμισε αυτό το κεφάλι με ανησυχίες των ενηλίκων: υπερπληθωρισμός, οι παγκόσμιες επιπτώσεις του καταναλωτισμού της Βόρειας Αμερικής και ο πόλεμος του Βιετνάμ.
Ο Quino ήξερε ως ένα βαθμό να αποφεύγει τη λογοκρισία σχολιάζοντας μέσω παιδιών. Σε τελική ανάλυση, βέβαια, τα συγκεκριμένα παιδιά αποτελούν αρχέτυπα συγκεκριμένων τάξεων και ιδεολογιών. Ο Φελίπε είναι ένας αδέξιος ονειροπόλος, ο Μανωλίτο αδίστακτος καπιταλιστής, η Σουζανίτα μια υποταγμένη κομφορμίστρια, ο Μιγκουελίτο ένας φασίστας και η Ελευθερία μια αναρχοκομμουνίστρια.
Η Μαφάλντα είναι ιδεαλίστρια, σκεπτική και αμφισβητεί όσα της λένε οι μεγάλοι, αλλά δεν είναι και σίγουρη για τις ιδέες των συνομηλίκων της. Ανησυχεί για την κατάσταση του κόσμου, νιώθοντας διαρκή απέχθεια για την σούπα που την αναγκάζει η μαμά της να φάει. Συγκρίνει τη σούπα με τον κομμουνισμό: η σούπα, λέει, είναι για τα παιδιά ό,τι και ο κομμουνισμός για τη Δημοκρατία που επιβάλλεται χωρίς τη θέληση των άλλων. Μέσα σε όλες αυτές τις μεταφορές, τις αλληγορίες και την πολιτική τοποθέτηση διαφαίνεται το πραγματικό μεγαλείο του Quino ως δημιουργού. Ανθρωπιστής και κατά του ολοκληρωτισμού ως το κόκαλο. Αντικομμουνιστής και κατά του αυταρχισμού – αλλά όχι αδέξιος αντικομμουνιστής.
Ο Quino είχε πλήρη αντίληψη του κοινωνικού υποβάθρου ανάδυσης καθεστώτων και ιδεολογιών, αλλά και της πολιτικής γενικότερα. Επιδέξιος σχεδιαστής με καθαρή γραμμή, μπορούσε με μια βουβή σελίδα να πει τα πάντα και να σε συνταράξει με την αλήθεια των διαπιστώσεων και της ματιάς του. Άξια θαυμασμού είναι η δυνατότητά του να συμπυκνώνει τη δράση κινηματογραφικών σκηνών σε ελάχιστα καρέ. Κακός γελοιογράφος – όπως παραδέχεται και ο ίδιος – δε θέλησε ποτέ να αναφερθεί σε ονόματα πολιτικών και σε συγκεκριμένες καταστάσεις, καθώς θα στερούνταν καθολικής αποδοχής το έργο του.
Ένας ακόμα λόγος για τον οποίο η Μαφάλντα δεν υπέστη λογοκρισία είναι η απουσία – οργανωμένου από το κράτος – γραφείου λογοκρισίας. Ο Quino διέκοψε την έκδοση της Μαφάλντα το 1973, θεωρώντας πως είχε εξαντλήσει αυτά που ήθελε να πει και μετανάστευσε στην Ισπανία, βλέποντας διορατικά ό,τι ερχόταν στην Αργεντινή. Οι δικτάτορες προετοίμαζαν το έδαφος για την επιστροφή του Χουάν Περόν στην εξουσία το ίδιο έτος, τον οποίο μετά τον θάνατό του αντικατέστησε η γυναίκα του Ιζαμπέλα. Την Περόν ανέτρεψε το 1976 ο αδίστακτος Χόρχε Βιδέλα.
Η Μαφάλντα έγινε σύμβολο της UNICEF στην καμπάνια για τα δικαιώματα των παιδιών, ενώ είναι ο μοναδικό χαρακτήρας φαντασίας που κέρδισε τη Λεγεώνα της Τιμής, την ανώτατη διάκριση της Γαλλικής Δημοκρατίας. Πολυμεταφρασμένη, πολυδιαβασμένη, έγινε κινούμενο σχέδιο, άγαλμα σε ισπανικούς και αργεντίνικους δρόμους, έδωσε το όνομά της σε οδούς. Οι θεωρητικοί των κόμικς διαπιστώνουν με θαυμασμό τον δυσανάλογα μεγάλο αντίκτυπο που είχε η Μαφάλντα σε σύγκριση με τον μικρό χρόνο που δημοσιευόταν σε έντυπα της Αργεντινής (δεν ολοκλήρωσε ούτε δεκαετία).
Στην Ελλάδα τη Μαφάλντα τη μάθαμε πρώτα από το περιοδικό κόμικς «ΚΟΛΟΥΜΠΡΑ», ενώ κατόπιν τα στριπάκια της φιλοξενήθηκαν στα περιοδικά «Βαβέλ» και «Παρά Πέντε». Σήμερα κυκλοφορεί τόσο σε επίτομη έκδοση, όσο και σε τεύχη από τις εκδόσεις Μέδουσα-Σέλας.
Ο Quino, που έφυγε από τη ζωή την Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου 2020, στη μακρά πορεία του απέσπασε δεκάδες βραβεία και διακρίσεις, επηρέασε νέους καλλιτέχνες και δεν δίστασε ποτέ να εκφράσει τις απόψεις του δημόσια, ενώ μοίραζε τα τελευταία χρόνια της ζωής του μεταξύ Μαδρίτης και Μπουένος Άιρες.