Αν δουλέψω περισσότερο, θα μ’ αγαπήσεις τελικά;
Η εργασιομανία αποτελεί ένα ολοένα πιο διαδεδομένο φαινόμενο στους σύγχρονους επαγγελματικούς κύκλους. Πολλοί επιτυχημένοι άνθρωποι εργάζονται ακατάπαυστα, αφιερώνοντας 13 και πλέον ώρες την ημέρα και παραμελώντας την προσωπική τους ζωή. Αυτή η παθολογία χαρακτηρίζεται από την αδιάκοπη ενασχόληση με την εργασία, τις εμμονικές σκέψεις γύρω από αυτήν και τη δουλειά που φτάνει πολύ πέρα από τις πραγματικές απαιτήσεις της εργασιακής θέσης.
Οι εργασιομανείς νιώθουν την ανάγκη να δουλεύουν ακόμα κι όταν έχουν ήδη εξασφαλίσει οικονομική άνεση και αντλούν ελάχιστη ευχαρίστηση από τη δουλειά τους. Το αποτέλεσμα είναι μια ζωή χωρίς χαρά, ικανοποίηση και νόημα, καθώς και σχέσεις που φθείρονται από την έλλειψη χρόνου και συναισθηματικής διαθεσιμότητας.
Αυτή η συμπεριφορά, σπάνια αλλάζει με απλές προτροπές του τύπου «δούλεψε λιγότερο». Οι ρίζες της βρίσκονται συνήθως στη βαθύτερη ψυχολογία του ατόμου. Πολλοί εργασιομανείς έχουν εσωτερικεύσει από νωρίς την ιδέα ότι η αγάπη – από γονείς, συντρόφους ή φίλους – πρέπει να «κερδηθεί» μέσω συνεχούς προσπάθειας και εξαιρετικών επιδόσεων. Αυτή η πεποίθηση, αν δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί να έχει καταστροφικά αποτελέσματα.
Πολλοί ενήλικες συνεχίζουν αυτό το μοτίβο: έμαθαν ότι ήταν περισσότερο αγαπητοί όταν αρίστευαν και συνεχίζουν να κυνηγούν την αποδοχή μέσα από την αδιάκοπη εργασία.
Στη ζωή μάς προσφέρονται δύο είδη «ανταμοιβών»: οι εσωτερικές και οι εξωτερικές. Οι πρώτες αφορούν άυλα στοιχεία όπως η αγάπη, η ευτυχία και οι σχέσεις, ενώ οι δεύτερες σχετίζονται με υλικά αγαθά, χρήματα και κοινωνικό status. Παρόλο που και οι δύο είναι σημαντικές, έρευνες δείχνουν πως, μετά την κατάκτηση ενός στοιχειωδώς καλού επιπέδου διαβίωσης, η αληθινή ικανοποίηση προέρχεται από τις εσωτερικές ανταμοιβές. Ωστόσο, πολλοί φαίνεται να θεωρούν ότι τα υλικά επιτεύγματα αρκούν, παραμελώντας τους δικούς τους ανθρώπους και αφιερώνοντας όλη τους την ενέργεια στην καριέρα τους. Έτσι, δημιουργούν μέσα τους μια λανθασμένη ψυχολογική «συντόμευση»: Πιστεύουν υποσυνείδητα ότι αν έχουν αρκετή επιτυχία, θα αποκτήσουν και την αγάπη που επιθυμούν.
Η προέλευση αυτής της λανθασμένης αντίληψης εντοπίζεται συχνά στην παιδική ηλικία.
Παιδιά που μεγαλώνουν με εργασιομανείς γονείς είναι πιθανότερο να επαναλάβουν την ίδια συμπεριφορά, θεωρώντας τη φυσιολογική. Επιπλέον, όταν η γονική αγάπη δίνεται υπό όρους –όταν δηλαδή το παιδί νιώθει αγαπητό μόνο όταν έχει επιτυχίες, τότε διαμορφώνεται η πεποίθηση ότι η αξία του και η αγάπη που εισπράττει εξαρτώνται από την απόδοσή του. Πολλοί ενήλικες συνεχίζουν αυτό το μοτίβο: έμαθαν ότι ήταν περισσότερο αγαπητοί όταν αρίστευαν και συνεχίζουν να κυνηγούν την αποδοχή μέσα από την αδιάκοπη εργασία.
Με την πάροδο του χρόνου, η εργασιομανία έχει δυσανάλογο κόστος: Οι απολαβές από την εργασία μειώνονται σε σχέση με τις απώλειες στην προσωπική ζωή. Ο εργασιομανής συχνά αδυνατεί να κατανοήσει γιατί οι κοντινοί του άνθρωποι, αντί να τον θαυμάζουν για την αφοσίωσή του, παραπονιούνται για την απουσία του, φυσική και συναισθηματική.
Για να αρχίσει να αντιμετωπίζει κανείς το πρόβλημα, είναι σημαντικό να ακολουθήσει τρία βασικά βήματα:
• Να αναγνωρίσει τη ρίζα του προβλήματος: Ο εργασιομανής καλείται να ανατρέξει στην παιδική του ηλικία και να αναρωτηθεί αν η αγάπη των γονιών του εξαρτιόταν από τις επιδόσεις του. Αυτή η επίγνωση βοηθά στην κατανόηση του εσωτερικού «σεναρίου» που οδηγεί στην ανάγκη για συνεχή διάκριση.
• Να δίνει αυτό που επιθυμεί να λάβει: Η πραγματική αγάπη δεν αγοράζεται με χρήμα ή επιτυχία, αλλά προσφέρεται μέσω της παρουσίας μας και της συναισθηματικής διαθεσιμότητας. Η συνειδητή αφιέρωση χρόνου και προσοχής στους αγαπημένους μας ανθρώπους αποτελεί σημαντικό βήμα προς την αποκατάσταση των σχέσεων.
• Να σχεδιάσει την αλλαγή πλεύσης: Η αλλαγή δεν συμβαίνει από τη μια μέρα στην άλλη. Απαιτεί αναγνώριση της κατάστασης, συνεργασία με τους κοντινούς μας ανθρώπους και σταδιακή διαμόρφωση ενός διαφορετικού τρόπου ζωής, η οποία μπορεί να ξεκινήσει με μικρά βήματα, όπως οι διακοπές χωρίς οθόνες, να προχωρήσει με την αναδιοργάνωση της καθημερινότητάς μας και, αν χρειαστεί, να φτάσει ως την αλλαγή καριέρας.
Η εργασιομανία δεν είναι απλώς υπερβολική αφοσίωση στην εργασία· είναι μια βαθιά ριζωμένη ψευδαίσθηση ότι η αγάπη και η αξία μας εξαρτώνται από τις επιδόσεις μας. Η απελευθέρωση από αυτή την αυταπάτη ξεκινά με την αναγνώριση της αλήθειας: Η αγάπη δεν κερδίζεται με υπερωρίες, αλλά με παρουσία, φροντίδα και γνήσια σύνδεση.
Σύνδρομο Burn Οut: Πεθαίνοντας στην κούραση
Να μη σταματάς ποτέ, να μην έχεις ποτέ σαφείς οδηγίες για το τι κάνεις (για να κάνεις όλο και περισσότερα), να ξεχνάς να φας, να μην μπορείς να κοιμηθείς, η ζωή σου όλη να είναι ένα 8ωροΧ3.
Μοντέρνοι σκλάβοι της ανάγκης, της κρίσης, της φιλοδοξίας ή του φιλότιμου, μοντέρνοι εργασιομανείς με καμένα φρένα: Burn out. Τι είναι αυτό; Η επιστήμη ακόμη το χαρτογραφεί, οι κοινωνικές επιστήμες το αφουγκράζονται με επιφύλαξη ως το παράγωγο μίας εποχής διαίρεσης και αντιφάσεων. Στο ένα άκρο η ανεργία, στο άλλο η επιζήμια πολυπραγμοσύνη. Τι είναι χειρότερο;
Ο Νοτιοκορεάτης φιλόσοφος Μπιουνγκ Τσουλ Χαν, στην «Κοινωνία της Κόπωσης» (εκδόσεις Opera), μία εξαιρετική καταγραφή – πραγματεία πάνω στο φαινόμενο της εποχής, γράφει χαρακτηριστικά: «Οι σημερινές σχέσεις παραγωγής είναι επίσης συνυπεύθυνες γι’ αυτή την κρίση ανταμοιβής. Δεν υπάρχει πια οριστικό έργο, αποτέλεσμα περατωμένης εργασίας, ακριβώς, επειδή σήμερα, οι σχέσεις παραγωγής εμποδίζουν την περάτωση του έργου. Σήμερα, πολύ περισσότερο απ’ όσο παλιά, εργαζόμαστε αφήνοντας τα πάντα ανοικτά. Μας λείπουν οριστικές μορφές με αρχή και τέλος».
Ο βασικός στόχος πρέπει να είναι όχι μόνο ο περιορισμός των αρνητικών συνεπειών της επαγγελματικής εξουθένωσης, αλλά κυρίως η δημιουργία ενός νέου γνωστικού σχήματος, στο οποίο το άτομο θα έχει επαναπροσδιορίσει τη σχέση του με την εργασία του, υιοθετώντας μια νέα αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η δουλειά δεν θα αποτελεί τον μοναδικό πυρήνα ολοκλήρωσής του.
Σύμφωνα με τον νευρολόγο Γιώργο Δένδια, το burn out εκδηλώνεται σταδιακά και μάλλον ύπουλα με κλιμάκωση των συμπτωμάτων, οπότε και γίνεται εμφανές κλινικά. Σχετίζεται σχεδόν αποκλειστικά με το εργασιακό περιβάλλον και συχνότερα με τα λεγόμενα helping professions, δηλαδή ιατρούς, νοσηλευτές, φροντιστές, χωρίς βέβαια αυτό να αποκλείει και άλλα επαγγέλματα.
«Σωματικά, ψυχικά και διανοητικά έχουμε απέναντι μας έναν άνθρωπο που σέρνεται», εξηγεί και συνεχίζει διευκρινίζοντας ότι δεν υπάρχει συγκεκριμένη θεραπεία, αλλά υποστηρικτικές θεραπευτικές προσεγγίσεις, οι οποίες μπορεί να απαιτούν συνεργασία πολλών ειδικοτήτων, η οποία δεν είναι πάντα εύκολη.
Το άτομο θα πρέπει να αποκτήσει έναν πιο λειτουργικό τρόπο συμπεριφοράς με το να μάθει να μετασχηματίζει τον τρόπο που επεξεργάζεται τις αρνητικές καταστάσεις.
«Επειδή δεν υπάρχει ακόμη κατάταξη του συνδρόμου στους καταλόγους των νοσολογικών οντοτήτων και σαφή κριτήρια διάγνωσης το burn out συνιστά μια ιατρική πρόκληση με την έννοια ότι η γνωστική, ψυχική και σωματική έκπτωση της ατομικής “δομής” διαπλέκεται με τη συλλογική “δομή”, όπως αυτή εκφράζεται στην εργασία και έτσι ο παθολογικός χώρος του συνδρόμου βρίσκεται σε ένα επιστημολογικά “θολό” τοπίο», διευκρινίζει.
Ο κύριος Δένδιας κάνει λόγο για ένα αναγνωρισμένο από τους επαγγελματίες υγείας – στην καθημερινή κλινική πρακτική – σύνδρομο, χωρίς όμως σοβαρή μέριμνα αντιμετώπισης και ταυτόχρονα υποδιαγνωσμένο, σε μη αναμενόμενα εργασιακά περιβάλλοντα (π.χ., εκτός νοσοκομείων), γεγονός που αντανακλά τη δυσκολία της αποδοχής, αλλά και της διάγνωσης του.
Όπως λέει ο νευρολόγος, υποψιασμένος γιατρός οπωσδήποτε θα ελέγξει την περίπτωση συννοσηρότητας, δηλαδή, αν μαζί με το burn out δεν συνυπάρχει κατάθλιψη, ή την περίπτωση άλλης διαταραχής, όπως το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης, ωστόσο δεν θα πρέπει να αποθαρρυνθεί προς αυτή τη διάγνωση, όταν το ιστορικό προσανατολίζει σε αυτή την κατεύθυνση. Μάλιστα, πέρα από τη δυσκολία στη διάγνωση, επισημαίνεται η δύσκολη επάνοδος, ο μακρύς χρόνος αποθεραπείας, ενώ υπάρχουν και περιπτώσεις που λαμβάνουν έναν χαρακτήρα χρονιότητας.
Στο σημείο αυτό, η ψυχολογική υποστήριξη είναι αναγκαία, εξηγεί η ψυχολόγος Μαργαρίτα Ζωγράφου.
«Ο βασικός στόχος πρέπει να είναι όχι μόνο ο περιορισμός των αρνητικών συνεπειών της επαγγελματικής εξουθένωσης, αλλά κυρίως η δημιουργία ενός νέου γνωστικού σχήματος, στο οποίο το άτομο θα έχει επαναπροσδιορίσει τη σχέση του με την εργασία του, υιοθετώντας μια νέα αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η δουλειά δεν θα αποτελεί τον μοναδικό πυρήνα ολοκλήρωσής του. Το άτομο θα πρέπει να αποκτήσει έναν πιο λειτουργικό τρόπο συμπεριφοράς με το να μάθει να μετασχηματίζει τον τρόπο που επεξεργάζεται τις αρνητικές καταστάσεις», εξηγεί.
Γιατί, όμως, είναι δύσκολο να καταλάβει το άτομο τον φαύλο κύκλο στον οποίο μπαίνει;
«Στα πρώτα ήδη συμπτώματα της εξουθένωσης κανείς σχεδόν δεν επιζητά τη βοήθεια του ειδικού. Εγκλωβίζεται μέσα σ’ ένα αδηφάγο κίνητρο επίτευξης παραμερίζοντας εντελώς τον εαυτό του μέσα στο πλαίσιο εργασίας του, ενώ αυτό που θα έπρεπε να κάνει θα ήταν να θέτει ρεαλιστικούς στόχους που μπορεί να πετύχει, έχοντας όμως αποσαφηνίσει τον ρόλο, τις ανάγκες και τις δικές του προσδοκίες μέσα στον εργασιακό χώρο. Δεν αρκεί όμως μόνο αυτό. Το άτομο πρέπει να εκπαιδευτεί να λέει «ΟΧΙ», όταν πιέζεται από το περιβάλλον του. Παράλληλα θα πρέπει να ενισχύσει την ικανότητά του να επικοινωνεί με συναδέλφους του ή να μάθει να εκφράζει τα συναισθήματά του και να αναγνωρίζει γρήγορα από πού πηγάζει κάθε αρνητική συναισθηματική αντίδραση», εξηγεί η κυρία Ζωγράφου.
Και βέβαια της θεραπείας θα προτιμάται πάντα η πρόληψη.
«Προκειμένου να μην παρουσιάσει ο εργαζόμενος συμπτώματα επαγγελματικής εξουθένωσης, θα πρέπει να καθιερώσει το διάλειμμα, να έχει ωράριο σταθερό, να αποφεύγει υπερβολικές υπερωρίες και την ανάληψη έργων που δεν μπορεί να υλοποιήσει. Πρέπει πάντα να εξασφαλίζει περιθώρια χαλάρωσης. Αρκετά συχνά συναισθηματικός φόρτος από την προσωπική ζωή προστίθεται στο άγχος και την εξάντληση στον εργασιακό χώρο, δημιουργώντας ένα επικίνδυνο τοξικό συναίσθημα που κάνει το άτομο να νιώθει ότι καταρρέει. Η ισορροπημένη διατροφή, η άσκηση, ο ποιοτικός ύπνος, η ανάπαυση, τα χόμπι, η διασκέδαση, οι ουσιώδεις κοινωνικές και στενές διαπροσωπικές σχέσεις μπορεί να ακούγονται απλές λύσεις, ωστόσο βοηθούν το άτομο πραγματικά να ισορροπεί μεταξύ εργασίας και εαυτού. Όλοι οι άνθρωποι χρειάζονται ένα δίκτυο υποστήριξης, ψυχικής και κοινωνικής από οικογένεια, φίλους, συναδέλφους. Η δουλειά είναι σαν ένα παλτό. Μόλις μπαίνουμε στο σπίτι, πρέπει να το αφήνουμε στην κρεμάστρα της εισόδου».
Τι συμβαίνει σε πραγματικές συνθήκες
Για την ιστορία, ο όρος “burn out” δεν είναι καινούργιος. Φρέσκια είναι η παρουσία του στην καθημερινότητα μας. Ως ονομασία μίας συγκεκριμένης κατάστασης χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον ψυχοθεραπευτή Herbert Freudenberger, που και ο ίδιος μάλλον δανείστηκε τον όρο από το μυθιστόρημα του Graham Greene “A Burnt-Out Case“.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO) η επαγγελματική εξουθένωση ορίζεται ως: «το σύνδρομο που προκύπτει ως αποτέλεσμα χρόνιου εργασιακού στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί επιτυχώς». Η σημασία του συνδρόμου επαγγελματικής εξουθένωσης στο σήμερα είναι πολυσύνθετη και επηρεάζει τόσο τους εργαζομένους όσο και τις επιχειρήσεις – οργανισμούς.
Σε πρόσφατη έρευνα, το 77% των εργαζομένων δήλωσαν πως βίωσαν συμπτώματα burnout στην εργασία τους και απέδωσαν την κατάσταση σε έλλειψη αναγνώρισης από την ηγεσία.
Σε κάθε περίπτωση, οι ειδικοί εφιστούν την προσοχή στα παρακάτω:
– Δυσβάσταχτο φόρτο εργασίας
– Απουσία επιβράβευσης, ειδικά σε στιγμές κρίσης
– Κακή σχέση με προϊσταμένους, συναδέλφους ή εργοδότη
– Μονότονο κύκλο / ωράριο εργασίας
– Μη ικανοποιητικές απολαβές
– Κακό φωτισμό
– Θόρυβο
– Ακατάλληλη θερμοκρασία εργασιακού περιβάλλοντος
– Αμετάβλητα στρεσογόνες συνθήκες εργασίας
Η φυγή από το εργασιακό γίγνεσθαι, η µειωµένη ικανότητα αυτοελέγχου, η εµµονή στην χρήση ουσιών καθώς και η εκδήλωση διαφόρων ψυχοσωµατικών ασθενειών (αλλεργικό άσθµα, αλλεργικές δερµατίτιδες κ.λ.π.) συνοδεύουν ως επί το πλείστον το τρίπτυχο των βασικών συµπτωµάτων.
Πώς αντιμετωπίζεται η επαγγελματική εξουθένωση;
Ολιστική ικανοποίηση των αναγκών των εργαζομένων στον εργασιακό χώρο. Η οργανωσιακή κουλτούρα, δηλαδή οι κανόνες που καθορίζουν «γιατί υπάρχουμε», «σε τι πιστεύουμε» και «πώς κάνουμε τα πράγματα» διευκολύνει σημαντικά την ανακούφιση από το burnout. Η ευεξία ως προτεραιότητα στο χώρο εργασίας οδηγεί τους εργαζόμενους να ζουν μια υγιή, ουσιαστική και παραγωγική εργασιακή ζωή.
Η ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής πρέπει επίσης να είναι βασικό στοιχείο της εργασιακής κουλτούρας και να παρέχονται οι τρόποι και τα μέσα στους εργαζομένους για να το επιτύχουν.
Τέλος, η μεγαλύτερη αυτονομία και ευελιξία του εργαζόμενου στην εργασία θεωρείται σημαντική ως προς την αντιμετώπιση του burnout. Κάτι τέτοιο μπορεί να επιτευχθεί παρέχοντας σαφείς προσδοκίες για τα αποτελέσματα και τα όρια στην εργασία.