Ο κοινωνικός θάνατος αφορά χιλιάδες ανθρώπους που, αν και ζωντανοί, βιώνουν κοινωνική αορατότητα, μοναξιά, περιθωριοποίηση και αποκλεισμό. Ραγδαία αύξηση της ακραίας μοναξιάς – 750.000 άνθρωποι στη Γαλλία, χωρίς καμία επαφή. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι απομονώνονται. Πόσο έχoυν συμβάλει τα social media και η πανδημία στο φαινόμενο; Ποιες είναι οι επιπτώσεις του στην ψυχική και στη σωματική μας υγεία;
Σε μια εποχή που η επικοινωνία είναι πιο εύκολη από ποτέ, η μοναξιά αποτελεί μια σκληρή πραγματικότητα. Aναμφισβήτητα, μία από τις δυσάρεστες πτυχές της πανδημίας είναι το αίσθημα της αυξανόμενης μοναξιάς. Ο κορωνοϊός περιόρισε την ανθρώπινη παρουσία, μίκρυνε ή ελαχιστοποίησε το όριο των ατόμων στις παρέες, ενίσχυσε τον φόβο απέναντι στους άλλους και κυρίως ανέδειξε με τον χειρότερο τρόπο εκείνο το βαθύ αίσθημα της απόγνωσης του να πεθαίνεις μόνος.
Η μοναξιά, όπως υποστηρίζουν πολλοί ειδικοί, είναι μια πραγματική κρίση της δημόσιας υγείας, γι’ αυτό τα τελευταία χρόνια αυξάνονται οι επιστήμονες που ισχυρίζονται ότι η μοναξιά, μαζί με την κατάθλιψη, πολύ σύντομα θα αποτελούν τις μεγάλες επιδημίες του 21ου αιώνα. Ταυτόχρονα, ερευνητές ήδη αναπτύσσουν φάρμακα για να περιορίσουν τα συμπτώματά της, αφού έρευνες έχουν δείξει ότι η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση μπορεί να είναι τόσο επιζήμιες για τη σωματική υγεία, όσο το κάπνισμα 15 τσιγάρων την ημέρα.
Τα διεθνή ΜΜΕ μιλούν συχνά για μια νέα επιδημία, αφού όλο και περισσότεροι άνθρωποι προσβάλλονται από αυτήν. Είναι χαρακτηριστικό ότι γι’ αυτόν τον λόγο, το 2018 η βρετανική κυβέρνηση όρισε υπουργό Μοναξιάς.
Η μοναξιά των ηλικιωμένων στη Γαλλία έχει λάβει ανησυχητικές διαστάσεις, καθώς μέσα σε οκτώ χρόνια καταγράφηκε αύξηση 150%. Σύμφωνα με την ένωση Les Petits Frères des Pauvres (Οι Μικροί Αδελφοί των Φτωχών), περίπου 750.000 άνθρωποι άνω των 60 ετών βιώνουν σήμερα αυτό που χαρακτηρίζεται ως «κοινωνικός θάνατος», χωρίς καμία ουσιαστική ανθρώπινη επαφή.
Ο όρος «κοινωνικός θάνατος» περιγράφει μια κατάσταση όπου ένα άτομο, αν και βιολογικά ζωντανό, χάνει την κοινωνική του υπόσταση. Δεν αναγνωρίζεται, δεν συμμετέχει, δεν έχει φωνή. Ο κοινωνιολόγος Orlando Patterson τον καθιέρωσε για να περιγράψει τους σκλάβους που, στερημένοι από συγγένειες και κοινότητα, βρίσκονταν «εκτός κοινωνίας». Στη σημερινή εποχή, η έννοια παραμένει τρομακτικά επίκαιρη.
Η απουσία στενής οικογένειας, η αδυναμία χρήσης του Ίντερνετ, τα χαμηλά εισοδήματα, η απώλεια της αυτονομίας είναι παράγοντες κινδύνου που οδηγούν στον «κοινωνικό θάνατο».
Ο κοινωνικός θάνατος εμφανίζεται σε πολλές μορφές:
- Στον μετανάστη χωρίς χαρτιά που εργάζεται αλλά δεν έχει δικαιώματα
- Στον μακροχρόνια άνεργο που νιώθει αόρατος
- Στον ασθενή με ψυχική νόσο που στιγματίζεται
- Στον ηλικιωμένο που ζει μόνος, χωρίς επισκέψεις ή ενδιαφέρον από τους οικείους.
Ακόμη και η τεχνολογική εποχή γεννά νέες μορφές: ‘Οσοι δεν έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο, αποκλείονται από υπηρεσίες, ενημέρωση και κοινωνικές σχέσεις, βιώνοντας έναν «ψηφιακό κοινωνικό θάνατο».
Στην ουσία, ο κοινωνικός θάνατος δεν είναι μεταφορά. Είναι μια εμπειρία που στερεί από τον άνθρωπο την αναγνώριση και την αξιοπρέπειά του. Η κοινωνία μπορεί να σε αγνοήσει τόσο πολύ, ώστε να μοιάζει πως δεν υπάρχεις.
Συναγερμός στη Γαλλία
Η μελέτη, που εκπονήθηκε από το ινστιτούτο CSA για λογαριασμό της ένωσης, δείχνει ότι τα πρόσωπα αυτά αντιστοιχούν στο 4% των 18 εκατομμυρίων ηλικιωμένων της χώρας. Δεν έχουν επαφή με οικογένεια, φίλους, γείτονες ή κοινωνικές οργανώσεις. Από το 2017, η έρευνα καταγράφει κάθε τέσσερα χρόνια την εξέλιξη της απομόνωσης μέσω τεσσάρων βασικών κύκλων κοινωνικών σχέσεων.
Ο αριθμός των ηλικιωμένων σε «κοινωνικό θάνατο» αυξήθηκε κατά 42% σε σχέση με το 2021, χρονιά που σημαδεύτηκε από την πανδημία. Το 2017 ο αντίστοιχος αριθμός ήταν 300.000, γεγονός που αποτυπώνει τη δραματική κλιμάκωση του φαινομένου.
Το ποσοστό των αυτοκτονιών στις ηλικίες 85-94 ετών ήταν 35,2 ανά 100.000 το 2022, δύο φορές υψηλότερο απ’ ό,τι στο γενικό πληθυσμό
Η προσωπική μαρτυρία της 83χρονης Μισέλ Σ., πρώην υπεύθυνης επιμόρφωσης, είναι χαρακτηριστική: «Δεν παντρεύτηκα ποτέ και δεν έκανα παιδιά. Ασχολήθηκα πολύ με τους γονείς μου και, όταν πέθαναν, βρέθηκα σε μεγάλη μοναξιά». Η ίδια, παραδέχεται ότι βρήκε καταφύγιο στο αλκοόλ, ενώ οι κοινωνικές της επαφές περιορίζονται σε σπάνιες συναντήσεις με μια φίλη και ένα ζευγάρι γειτόνων.
Αντίστοιχα, ο 77χρονος Ντανιέλ Λ. περιγράφει τη δική του εμπειρία απομόνωσης μετά τον θάνατο της συζύγου του το 2021. «Ούτε εγώ ούτε η αδελφή μου έχουμε παιδιά. Οι φίλοι μου έχουν προβλήματα υγείας, τους έχω χάσει», σημειώνει ο πρώην χημικός στον αγροδιατροφικό τομέα.
Η πανδημία και οι κοινωνικοί δεσμοί
Η ένωση επισημαίνει ότι η γήρανση του πληθυσμού, σε συνδυασμό με τη ρήξη των κοινωνικών δεσμών κατά τη διάρκεια της κρίσης της Covid-19, εξηγεί τη ραγδαία αύξηση της απομόνωσης. Πολλοί ηλικιωμένοι, ιδιαίτερα οι πιο ευάλωτοι, δεν κατάφεραν να επανέλθουν στις προγενέστερες συνήθειές τους.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, σχεδόν 1,5 εκατομμύριο ηλικιωμένοι δεν βλέπουν ποτέ ή σχεδόν ποτέ τα παιδιά και τα εγγόνια τους, έναντι μόλις 470.000 το 2017. Επιπλέον, 3,2 εκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν καθόλου απογόνους.
Κίνδυνοι για την ψυχική υγεία
Η απομόνωση αυτή έχει σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία. Το ποσοστό των αυτοκτονιών στις ηλικίες 85-94 ετών ανήλθε το 2022 σε 35,2 ανά 100.000 κατοίκους, ποσοστό υπερδιπλάσιο σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.
Παράγοντες όπως η απουσία στενών οικογενειακών δεσμών, η αδυναμία χρήσης του διαδικτύου, τα χαμηλά εισοδήματα και η απώλεια αυτονομίας ενισχύουν τον κίνδυνο για «κοινωνικό θάνατο», προειδοποιεί η οργάνωση.
Οι άνθρωποι που είναι μόνοι ή κοινωνικά απομονωμένοι ζουν λιγότερο
Οι άνθρωποι που είναι μόνοι ή κοινωνικά απομονωμένοι αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο πρόωρου θανάτου, σύμφωνα με μια νέα μετα-ανάλυση στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι από δύο εκατομμύρια άνθρωποι.
Προηγούμενες μελέτες έχουν αποκαλύψει ισχυρή σύνδεση της κοινωνικής απομόνωσης, της μοναξιάς και της αυξημένης θνησιμότητας, αλλά κάποια αποτελέσματα ήταν αντικρουόμενα. Στη νέα μετα-ανάλυση 90 μελετών οι συμμετέχοντες παρακολουθήθηκαν από έξι μήνες έως 25 χρόνια.
Οι άνθρωποι που βίωναν κοινωνική απομόνωση είχαν 32% υψηλότερο κίνδυνο πρόωρου θανάτου από οποιαδήποτε αιτία σε σχέση με εκείνους που δεν ήταν κοινωνικά απομονωμένοι. Οι συμμετέχοντες που ανέφεραν ότι ένιωθαν μοναξιά είχαν 14% περισσότερες πιθανότητες να πεθάνουν πρόωρα από εκείνους που δεν αισθάνονταν μοναξιά.
Η κοινωνική απομόνωση, όπως ορίζεται από τη νέα μετα-ανάλυση, συμβαίνει όταν κάποιος έχει αντικειμενική έλλειψη επαφής με άλλους ανθρώπους είτε επειδή ο κοινωνικός του κύκλος είναι μικρός είτε επειδή ζει μόνος του. Η μοναξιά, από την άλλη πλευρά, αναφέρεται στην υποκειμενική δυσφορία που νιώθουν οι άνθρωποι όταν δεν είναι ικανοποιημένοι από τις κοινωνικές του σχέσεις επειδή δεν καλύπτουν την ανάγκη του για σύνδεση ή οικειότητα, σύμφωνα με τη μετα-ανάλυση.
Η κοινωνική απομόνωση ή η μοναξιά μπορεί να θεωρηθεί μια μορφή στρες, εκτιμά ο Τούρχαν Κάνλι, Καθηγητής Νευροεπιστήμης στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Stony Brook της Νέας Υόρκης, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη. «Όλοι νιώθουμε μοναξιά κάποιες φορές, αλλά όταν αυτό το συναίσθημα είναι μόνιμο, μπορεί να λειτουργήσει ως μια μορφή χρόνιου στρες, το οποίο είναι επιβλαβές», εξήγησε. «Ένας τρόπος με τον οποίο μπορεί να συμβεί αυτό είναι μέσω των ορμονών του στρες που επηρεάζουν αρνητικά το σώμα».
Οι συγγραφείς της μελέτης εξέτασαν, επίσης τους δεσμούς μεταξύ της μοναξιάς, της κοινωνικής απομόνωσης και του πρόωρου θανάτου σε άτομα με καρδιαγγειακή νόσο και καρκίνο του μαστού ή του παχέος εντέρου.
Οι συμμετέχοντες που ήταν κοινωνικά απομονωμένοι και είχαν διαγνωστεί με καρδιαγγειακή νόσο είχαν περισσότερες πιθανότητες να πεθάνουν πρόωρα, σε σχέση με εκείνους που δεν έπασχαν από την ασθένεια. Τα κοινωνικά απομονωμένα άτομα με καρκίνο του μαστού είχαν υψηλότερο κίνδυνο να πεθάνουν από τη νόσο, σε σχέση με εκείνα που δεν ήταν κοινωνικά απομονωμένα.
Ο πρόωρος θάνατος από οποιαδήποτε αιτία ή από καρδιαγγειακά νοσήματα μπορεί, επίσης, να σχετίζεται και με τον τρόπο ζωής των ανθρώπων. Οι άνθρωποι που αισθάνονται κοινωνικά απομονωμένοι τείνουν να έχουν ανθυγιεινές συνήθειες. Για παράδειγμα, μπορεί να καπνίζουν, να καταναλώνουν αλκοόλ, να έχουν κακές διατροφικές συνήθειες και να μην ασκούνται αρκετά.
«Οι άνθρωποι που είναι μοναχικοί αλλά όχι κοινωνικά απομονωμένοι έχουν ψυχικό στρες αλλά μπορεί να είναι ανθεκτικοί σε αυτό λόγω των κοινωνικών τους δικτύων ακόμη και αν αυτά τα δίκτυα δεν είναι ακριβώς αυτό που θέλουν», δήλωσε ο κύριος συγγραφέας της μελέτης Φαν Γουάνγκ, Καθηγητής Επιδημιολογίας στο Ιατρικό Πανεπιστήμιο Harbin της Κίνας.
Οι άνθρωποι που βιώνουν κοινωνική απομόνωση και μοναξιά θα πρέπει να αναζητήσουν ενεργά κοινωνική υποστήριξη, λένε οι ειδικοί. Ο κοινωνικός κύκλος είναι εξίσου σημαντικός για την υγεία, όπως η σωστή διατροφή και η άσκηση. Οι ερευνητές τονίζουν ότι οι επαγγελματίες υγείας θα πρέπει να γνωρίζουν τους κινδύνους για την υγεία που συνδέονται με την κοινωνική απομόνωση και τη μοναξιά και να τους λαμβάνουν υπόψη σε συνήθεις ελέγχους υγείας.
Η νέα μελέτη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Human Behaviour.