Το Halloween γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 31 Οκτωβρίου σε πάρα πολλές χώρες του πλανήτη. Τι γιορτάζουμε, όμως, σε αυτή τη σκοτεινή» γιορτή, ποιες είναι οι ρίζες της, πώς διαμορφώθηκε η συγκεκριμένη γιορτή στην Ελλάδα και τι σχέση έχει με την pop culture;
Εκτός από τα πάρτι και το trick or treat, ξέρεις τι ακριβώς είναι το Halloween; Πρώτο και σημαντικό: αν νόμιζες πως το Halloween ξεκίνησε στην Αμερική, τότε κάνεις λάθος. Αν και ναι, το Halloween είναι πλέον γνωστό ως μια Αμερικάνικη γιορτή, οι ρίζες της ξεκινούν από την Ευρώπη.
Το Halloween παραδοσιακά γιορτάζεται κυρίως στις ΗΠΑ, το βράδυ της 31ης Οκτωβρίου και πολλοί θεωρούν τη συγκεκριμένη νύχτα την πιο τρομακτική κάθε έτους. Ωστόσο, πολλές φορές η γιορτή ξεκινά μερικές μέρες πριν, ενώ σιγά σιγά φαίνεται να επεκτείνεται σε όλο τον κόσμο, παρόλο που είναι ουσιαστικά μια «καθολική γιορτή».
Φωτισμένες κολοκύθες, ανθρώπινοι σκελετοί, χαρούμενα μικρά φαντάσματα, αλλά και μάγισσες κάνουν την εμφάνισή τους στους δρόμους των αμερικανικών πόλεων (και όχι μόνο). Παιδιά γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι, ζητώντας από τους σπιτονοικοκύρηδες να τους προσφέρουν ζαχαρωτά για την ανάπαυση των ψυχών.
«Είχατε και στο χωριό σας Halloween;» θα ρωτήσουν οι καχύποπτοι και εκείνοι που κοιτάνε με μισό μάτι τα ξενόφερτα έθιμα, παρόλο που – για να είμαστε ειλικρινείς – αρκετές από τις συνήθειες ή τις παραδόσεις μας, δεν έχουν ελληνική προέλευση. Ε, μπορεί να μην «είχαμε και στο χωριό μας Halloween», αλλά αποκτήσαμε, αφού η γιορτή έχει φτάσει σιγά σιγά και στην χώρα μας, ενώ γίνεται ολοένα και πιο διαδεδομένη χρόνο με τον χρόνο.
Τα πρώτα πράγματα που μας έρχονται στο μυαλό είναι σκαλισμένες κολοκύθες, φαντάσματα, γλυκά, τρομακτικές φιγούρες και, φυσικά, ο Μάικλ Μάγιερς μ’ ένα μαχαίρι από το ομώνυμο κινηματογραφικό franchise. Πώς και από πού ξεκίνησαν, όμως, όλα αυτά;
Οι ρίζες του Halloween
Το Halloween, όπως αναφέρει το sansimera, είναι συνεπτυγμένη μορφή των λέξεων All-Hallow-even και σημαίνει το «Βράδυ πριν από την Ημέρα των Αγίων Πάντων», που γιορτάζεται την 1η Νοεμβρίου στις καθολικές χώρες.
Η επικρατέστερη θεωρία υποστηρίζει πως το Halloween χάνεται στα βάθη των αιώνων και προέρχεται από την αρχαία κελτική γιορτή του Samhain, που είχε παγανιστικές ρίζες και σχετιζόταν με τη λατρεία των Δρυίδων από τους Κέλτες στην Ιρλανδία.
Οι Κέλτες έζησαν πριν από 2.000 χρόνια, κυρίως στην περιοχή που είναι τώρα η Ιρλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η βόρεια Γαλλία και γιόρταζαν το νέο έτος την 31η Οκτωβρίου – 1η Νοεμβρίου (ξεκινούσε από τη δύση του ήλιου και τελείωνε την ίδια ώρα της επόμενης μέρας). Το Samhain σηματοδοτούσε το τέλος του καλοκαιριού και της συγκομιδής και την έναρξη του χειμώνα, ή αλλιώς του «σκοτεινού μισού» του έτους.
Οι εορταστές πίστευαν ότι την μέρα αυτή, τα όρια μεταξύ του φυσικού κόσμου και του κόσμου των πνευμάτων κατέρρεαν, επιτρέποντας έτσι την αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων και των ψυχών του Άλλου Κόσμου. Με άλλα λόγια, πίστευαν πως τα φαντάσματα των νεκρών επέστρεφαν στη γη.
Στο φεστιβάλ αυτό άναβαν τεράστιες φωτιές, όπου οι άνθρωποι συγκεντρώνονταν για να προσφέρουν φαγητό, ποτό, τμήματα καλλιεργειών, ακόμη και ζώα (ως θυσίες στις Κέλτικες θεότητες και τα πνεύματα), καθώς θεωρούσαν πως έτσι θα τις εξευμένιζαν και θα προστατεύονταν οι σοδειές τους στη συνέχεια της χρονιάς. Κατά τον εορτασμό, φορούσαν κοστούμια (που συνήθως αποτελούνταν από κεφάλια και δέρματα ζώων), ενώ προσπαθούσαν να πουν ο ένας την τύχη του άλλου.
Γιατί γιορτάζουμε το Halloween
Πιστεύεται, ότι οι ψυχές των ανθρώπων που πέθαναν κατά τη διάρκεια του έτους ψάχνουν να μπουν σ’ ένα σώμα για να κερδίσουν την αθανασία. Οι ζωντανοί από την πλευρά τους, ντυμένοι με παράξενα κοστούμια και κάνοντας θόρυβο, προσπαθούν να φοβίσουν και να διώξουν τα πνεύματα.
Κατά την διάρκεια του Halloween, ημέρα που όπως είπαμε τα σύνορα με τον «άλλο κόσμο» έρχονται πολύ κοντά, λέγεται πως οι ψυχές των πεθαμένων περιπλανώνται στη Γη. Οι νεκροί «περπατούν» ανάμεσα μας, ψάχνοντας να μπουν στο σώμα κάποιου ζωντανού και να κερδίσουν έτσι την αθανασία.
Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, λέγεται πως οι νεκροί έψαχναν τους ζωντανούς που τους αδίκησαν για να πάρουν εκδίκηση. Για αυτό τον λόγο και οι ζωντανοί ξεκίνησαν να φορούν στολές (κατά 99% φορούσαν το κεφάλι κάποιου νεκρού ζώου), ώστε να μπορέσουν να ξεγελάσουν και να τρομάξουν τους νεκρούς.
Η «χριστιανοποίηση» της γιορτής
Κατά την περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η κελτική γιορτή του Samhain δεν εξαφανίστηκε, παρά συνδυάστηκε με γιορτές ρωμαϊκής προέλευσης, με αποτέλεσμα εν μέρει να επιβιώσει.
Στη συνέχεια, η πρώιμη Καθολική Εκκλησία αποφάσισε να μην καταργήσει τα έθιμα των μη χριστιανικών λαών, αλλά να τα θέσει σε ένα χριστιανικό πλαίσιο. Στην ουσία, προσπαθούσε να αντικαταστήσει την κελτική γιορτή των νεκρών με μια σχετική, εγκεκριμένη από την Εκκλησία γιορτή. Συγκεκριμένα, το 609 μ.Χ., ο Πάπας Βονιφάτιος Δ’ αφιέρωσε το Πάνθεον στη Ρώμη προς τιμή όλων των χριστιανών μαρτύρων και καθιερώθηκε η καθολική γιορτή της Ημέρας των Μαρτύρων στη Δυτική εκκλησία.
Τον 8ο αιώνα μ.Χ., ο Πάπας Γρηγόριος Γ’ επέκτεινε τη γιορτή για να συμπεριλάβει όλους τους αγίους, καθώς και όλους τους μάρτυρες και μετέφερε την εορτή από τις 13 Μαΐου στην 1η Νοεμβρίου, ορίζοντάς την ως Ημέρα των Αγίων Πάντων.
Τον 11ο αιώνα, η 2η Νοεμβρίου καθιερώθηκε ως Ημέρα Όλων των Ψυχών, μια μέρα αφιερωμένη στους νεκρούς. Αυτό δημιούργησε την τριήμερη γιορτή γνωστή ως Allhallowtide: All Hallows’ Eve (31 Οκτωβρίου), All Hallows’ Day (1 Νοεμβρίου) και All Souls’ Day (2 Νοεμβρίου). Τελικά, η «παραμονή» της Ημέρας των Αγίων Πάντων, δηλαδή η All Hallows’ Eve, κατέληξε να ονομάζεται Halloween, όπως την αποκαλούμε μέχρι σήμερα.
Η εξάπλωση στην Αμερική
Ο εορτασμός του Halloween ήταν περιορισμένος στην αποικιακή Νέα Αγγλία, λόγω των προτεσταντικών πεποιθήσεων εκεί, ενώ στο Μέριλαντ και τις νότιες αποικίες ήταν πιο συνηθισμένο.
Καθώς οι πεποιθήσεις και τα έθιμα διαφορετικών ευρωπαϊκών εθνοτικών ομάδων συνδυάστηκαν, μια αμερικανική εκδοχή του Halloween άρχισε να εμφανίζεται. Οι πρώτοι εορτασμοί περιλάμβαναν δημόσιες εκδηλώσεις, παιχνίδια και συγκεντρώσεις γειτόνων που μοιράζονταν ιστορίες για νεκρούς ή για φαντάσματα, χορούς και τραγούδια.
Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, η Αμερική «πλημμύρισε» από νέους μετανάστες. Μόνο μετά τη μαζική μετανάστευση από την Ιρλανδία και τη Σκωτία τον 19ο αιώνα, το Halloween έγινε σημαντική γιορτή στην Αμερική. Αφομοιώθηκε σταδιακά στην κυρίαρχη κοινωνία και γιορταζόταν από ανθρώπους όλων των κοινωνικών, φυλετικών και θρησκευτικών καταβολών στις αρχές του 20ού αιώνα.
Στη συνέχεια, μέσω της αμερικανικής επιρροής, αυτές οι παραδόσεις του Halloween εξαπλώθηκαν σε πολλές άλλες χώρες στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα, συμπεριλαμβανομένης της ηπειρωτικής Ευρώπης και ορισμένων τμημάτων της Άπω Ανατολής. Επικρατέστερη θεωρία είναι πως τη γιορτή έφεραν στην Αμερική οι Ιρλανδοί μετανάστες, κάπου στα μέσα του 19ου αιώνα.
Έθιμα του Halloween
Το Halloween το σχετίζουμε κυρίως με δύο χρώματα. Το πορτοκαλί και το μαύρο. Το πορτοκαλί συνδέεται με το χρώμα του φθινόπωρου και της φθινοπωρινής σοδειάς, ενώ το μαύρο με τον θάνατο και, γενικά, τον «άλλο κόσμο».
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές παραδόσεις του Halloween είναι φυσικά το «trick or treat«. Το έθιμο αυτό ξεκίνησε τον 16ο αιώνα όταν Ιρλανδοί, Σκοτσέζοι και Ουαλοί μασκαρεύονταν και επισκέπτονταν διάφορα σπίτια, απαγγέλλοντας ποιήματα ή και ολόκληρα τραγούδια με αντάλλαγμα φαγητό. Οι στολές τους αντιπροσώπευαν τις παλιές θεότητες του χειμώνα που απαιτούσαν ανταλλάγματα για καλή τύχη.
Πώς καθιερώθηκε το trick or treat
Υπάρχει πολλή συζήτηση γύρω από την προέλευση του trick or treat, ωστόσο υπάρχουν τρεις επικρατέστερες θεωρίες.
Η πρώτη θεωρία λέει ότι κατά τη διάρκεια του Samhain, οι Κέλτες άφηναν τα τρόφιμα έξω για να κατευνάσουν τα πνεύματα που ταξίδευαν στη Γη τη νύχτα. Με τον καιρό, οι άνθρωποι άρχισαν να ντύνονται σαν αυτά τα απόκοσμα όντα με αντάλλαγμα παρόμοιες προσφορές φαγητού και ποτού.
Η δεύτερη θεωρία εικάζει ότι το δώρο της καραμέλας προέρχεται από τη σκωτσέζικη πρακτική του «guising». Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, τα παιδιά και οι φτωχοί ενήλικες μάζευαν τρόφιμα και χρήματα από τα τοπικά σπίτια ως αντάλλαγμα για προσευχές για τους νεκρούς την Ημέρα των Ψυχών. Σήμερα, το «guising» δηλώνει την το έθιμο του να μεταμφιέζεται κανείς, συχνά με μάσκα, και να επισκέπτεται τα σπίτια των γειτόνων.
Μια τρίτη θεωρία υποστηρίζει ότι το σύγχρονο αμερικανικό κόλπο προέρχεται από το «belsnickeling», μια γερμανο-αμερικανική χριστουγεννιάτικη παράδοση, κατά την οποία τα παιδιά ντύνονταν με κοστούμια και μετά καλούσαν τους γείτονές τους να δουν αν μπορούσαν να μαντέψουν την ταυτότητα των μεταμφιεσμένων. Σε μια εκδοχή της πρακτικής αυτής, τα παιδιά ανταμείβονταν με φαγητό ή άλλες λιχουδιές εάν κανείς δεν μπορούσε να τα αναγνωρίσει.
Όπως και να έχει, το έθιμο του trick or treat αποτέλεσε έναν σχετικά φθηνό τρόπο για μια ολόκληρη κοινότητα, να μοιραστεί τη γιορτή του Halloween.
Το σκάλισμα της κολοκύθας
Ένα από τα χαρακτηριστικά έθιμα του Halloween είναι οι κολοκύθες – φανάρια, που ονομάζονται και Jack-o’-lanterns. Είναι σύνηθες να χρησιμοποιούνται οι κολοκύθες, σκαλισμένες με ένα «τρομακτικό» πρόσωπο και έχοντας στο εσωτερικό τους κερί ή ρεσό, ως διακοσμητικά.
Η προέλευσή τους συνδέεται με τον ιρλανδικό θρύλο του Stingy Jack (Τσιγκούνης Τζακ), ενός μεθυσμένου άνδρα που διαπραγματεύεται με τον Διάβολο και είναι καταδικασμένος να περιπλανιέται στη Γη κρατώντας ένα γογγύλι – φανάρι για να φωτίζει το δρόμο του.
Το παραμύθι του Τζακ έχει ως εξής:
«Ένα βράδυ ο Τζακ κάλεσε τον Διάβολο να πιούν ένα ποτό μαζί του. Πιστός στο όνομά του, δεν ήθελε να πληρώσει και έτσι έπεισε τον Διάβολο να μετατραπεί σε νόμισμα, ώστε να το χρησιμοποιήσει για να αγοράσει τα ποτά τους. Μόλις ο Διάβολος το έκανε, ο Τζακ αποφάσισε να κρατήσει τα χρήματα και έβαλε το νόμισμα στην τσέπη του, δίπλα σε έναν ασημένιο σταυρό, κάτι που εμπόδισε τον Διάβολο να επιστρέψει στην αρχική του μορφή.
Ο Τζακ, τελικά, απελευθέρωσε τον Διάβολο, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα τον ενοχλούσε για ένα χρόνο και ότι, αν ο Τζακ πέθαινε, δεν θα διεκδικούσε την ψυχή του. Την επόμενη χρονιά, ο Τζακ ξεγέλασε ξανά τον Διάβολο, πείθοντάς τον να σκαρφαλώσει σε ένα δέντρο για να μαζέψει ένα φρούτο. Ο Τζακ πρόλαβε και χάραξε το σημάδι του σταυρού στον φλοιό του δέντρου, παγιδεύοντας για άλλη μια φορά τον Διάβολο, ο οποίος δεν μπορούσε να κατέβει από το δέντρο. Μέχρι που ο Διάβολος υποσχέθηκε στον Τζακ να μην τον ενοχλήσει για άλλα δέκα χρόνια. Μετά από μια ζωή μέσα στην αμαρτία, το ποτό και τα ψέματα, ο Τζακ πέθανε.
Αλλά, ο Θεός δεν του επέτρεψε να μπει στον παράδεισο. Ο Διάβολος, αναστατωμένος από το κόλπο που του είχε παίξει ο Τζακ και κρατώντας τον λόγο του να μην διεκδικήσει την ψυχή του, δεν επέτρεψε ούτε ο ίδιος στον Τζακ να μπει στην κόλαση. Ωστόσο, του έδωσε ένα αναμμένο κάρβουνο κατευθείαν από τις φωτιές της κόλασης για να φωτίσει το δρόμο του. Ο Τζακ το τοποθέτησε μέσα σε ένα κούφιο γογγύλι για να το εμποδίσει να σβήσει και από τότε περιφέρεται στη Γη μαζί του, αναζητώντας ένα μέρος να ξεκουραστεί.»
Στην Ιρλανδία και τη Σκωτία, το γογγύλι παραδοσιακά λαξευόταν κατά τη διάρκεια του Halloween, αλλά αργότερα οι μετανάστες στη Βόρεια Αμερική χρησιμοποίησαν την κολοκύθα, η οποία είναι πιο μαλακή και πιο μεγάλη, κάνοντας ευκολότερο το σκάλισμά της.
Σύμβολα, χαρακτηριστικά και Pop Culture
Με την πάροδο των χρόνων, το Halloween συνδέθηκε με την περίοδο των διακοπών, ενώ ήταν και μια καλή ευκαιρία για τις κοινότητες να διασκεδάσουν μαζί σε μια γιορτή γεμάτη μυστήριο, μαγεία και δεισιδαιμονίες.
Τα στοιχεία που παραμένουν μέχρι σήμερα ζωντανά στις χώρες όπου γιορτάζεται το Halloween είναι ο στολισμός – διακόσμηση των σπιτιών, η μεταμφίεση με στολές και μάσκες, οι συγκεντρώσεις και τα αποκριάτικα θεματικά πάρτι (σε σπίτια, σε μπαρ, ακόμα και στη δουλειά), το trick or treat. Επίσης, ο εορτασμός στη σύγχρονη εποχή περιλαμβάνει άναμμα φωτιών και κεριών, μαντικά παιχνίδια, παρασκευή γλυκών (όπως τα καραμελωμένα μήλα), φάρσες, επίσκεψη σε «στοιχειωμένα αξιοθέατα» και παρακολούθηση ταινιών τρόμου.
Εκτός από την κολοκύθα, άλλα σύμβολα του Halloween είναι οι μαύρες γάτες και οι μάγισσες. Στον Μεσαίωνα, τα αιλουροειδή αυτά θεωρούνταν σύμβολο του Διαβόλου, ενώ, αργότερα, οι κατηγορούμενες μάγισσες βρέθηκαν συχνά να έχουν γάτες, ιδιαίτερα μαύρες. Μάλιστα, πολλοί τότε πίστευαν ότι οι μάγισσες απέφευγαν τον εντοπισμό τους, μετατρέποντας τους εαυτούς τους σε μαύρες γάτες.
Ό,τι έχει να κάνει με φαντάσματα (πχ στολές, έστω και με ένα λευκό σεντόνι), επίσης, είναι πολύ διαδεδομένο αυτή την περίοδο. Το Halloween πέρασε στην pop culture, ειδικά με την έντονη επιρροή του στον κινηματογράφο.
Κλασικές και σχετικές με το Halloween ταινίες είναι όσες περιλαμβάνονται στο franchise «Halloween» – η πρωτότυπη είναι του 1978 με σκηνοθέτη τον Τζον Κάρπεντερ και πρωταγωνιστές τους Ντόναλντ Πλέζανς, Τζέιμι Λι Κέρτις kαι τον Νικ Καστλ ως Μάικλ Μάγιερς. Αργότερα, ενέπνευσε και άλλες εμβληματικές «slasher ταινίες», όπως το «Scream«, «Nightmare on Elm Street» και το «Friday the 13». Επίσης, όλες οι ταινίες του Tim Burton θεωρούνται must της περιόδου αυτής. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, αρκετά κοστούμια είναι επηρεασμένα από τους ήρωες των ταινιών αυτών.