Η Θεσσαλονίκη διηγείται μέσω των δρόμων της, των σπιτιών και των νεκροταφείων της, ολόκληρη την ιστορία του Μακεδονικού Μετώπου. Μια ιστορία ξεχασμένη και παραγκωνισμένη.
Το επιβλητικό Ζέιτενλικ αφηγείται με τον δικό του τρόπο κρυφές ιστορίες από την πόλη. Περιηγούμαστε σε αυτόν το σιωπηλό χώρο μνήμης και ανακαλύπτουμε τα σημεία ταφής ανθρώπων που άφησαν το αποτύπωμά τους στην πόλη, αλλά και άλλων που βρέθηκαν στο σημείο αυτό από τραγική τύχη, μένοντας εδώ για πάντα.
Τα συμμαχικά στρατιωτικά νεκροταφεία, επίσης γνωστά και ως Σέρβικα νεκροταφεία ή Ζέιτενλικ, βρίσκονται στην οδό Λαγκαδά, στην δυτική Θεσσαλονίκη περίπου 1,5 χιλιόμετρο βόρεια της Πλατείας Βαρδαρίου. Εδώ, βρίσκονται 20.500 πεσόντες που μετοίκησαν στον κόσμο της σιωπής, ένστολοι κυρίως, των συμμάχων της Αντάντ που πολέμησαν στο Μακεδονικό Μέτωπο κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μέσα σε έναν χώρο με γρασίδι, ο οποίος περιβάλλεται από έναν τοίχο χτισμένο με πέτρα, περνώντας τη βαριά σιδερένια πόρτα του στην πύλη, αντικρίζεις χιλιάδες τάφους, ηρώα, ναΐσκους και γλυπτά που στην πραγματικότητα είναι τάφοι σε απόλυτη συμμετρία.
Πρόκειται για ένα από τα μικρά μυστικά της πόλης, καθώς ακόμα και οι περισσότεροι ντόπιοι δεν γνωρίζουν την ύπαρξη αυτού του μοναδικού μνημείου που μας θυμίζει την βαριά κληρονομιά όλων αυτών που πολέμησαν για την ελευθερία πριν από έναν αιώνα.
«Ζέιτενλικ» θα πει «ελαιώνας» στην τουρκική γλώσσα και η περιοχή με την ονομασία αυτή στη δυτική Θεσσαλονίκη, δήλωνε με σαφήνεια ότι επρόκειτο για έναν τόπο με αιωνόβιες ελιές, που του έδωσαν και το χαρακτηριστικό όνομα.
Η κληρονομιά μιας μεγάλης καταστροφής
Το Ζέιτενλικ αφηγείται ένα μεγάλο και κρίσιμο, κεφάλαιο της ιστορίας αυτής της πόλης, που αναφέρεται στην περίοδο 1915 – 1918, κατά την οποία η Θεσσαλονίκη είχε μεταμορφωθεί σε ένα απέραντο στρατόπεδο, με νοσοκομεία, αεροδρόμια κτλ. κι έφτασε να έχει πληθυσμό σχεδόν 1 εκατομμυρίου, εκ των οποίων μόνο οι 200.000 ήταν ντόπιοι. Εδώ βρίσκονται θαμμένοι περίπου 20.000 πεσόντες, που κατάφεραν να μαζέψουν από τα πεδία των μαχών της Μακεδονίας και ήταν στρατιώτες του τότε συμμαχικού συνασπισμού, της λεγόμενης Αντάντ. Το 75% είναι Σέρβοι και οι υπόλοιποι είναι Γάλλοι, Άγγλοι, και Ιταλοί.
Καθώς η φωτιά του «Μεγάλου Πολέμου» είχε ήδη εξαπλωθεί παντού, εκτεταμένες και εξαιρετικά σκληρές μάχες έλαβαν μέρος στην καρδιά των Βαλκανίων διαμορφώνοντας έτσι το περιβόητο «Μακεδονικό Μέτωπο». Το αποτέλεσμα αυτής της μάχης αποδείχθηκε κρίσιμο για την έκβαση ολόκληρου του πολέμου.
Οι απώλειες υπήρξαν συντριπτικές για όλες τις πλευρές. Πάνω από 20.500 στρατιώτες από όλες τις χώρες που πολέμησαν στο πλευρό της Αντάντ κατά την διάρκεια του Α’ Π.Π. θαφτήκαν εδώ, κάνοντας έτσι το Ζέϊτενλικ την μεγαλύτερη στρατιωτική νεκρόπολη της Ελλάδος. Η έκταση παραχωρήθηκε δωρεάν από το κράτος, ωστόσο η δημιουργία και η συντήρησή της είναι υποχρέωση των συμμάχων.
Γιατί επιλέχθηκε η περιοχή για το συμμαχικό νεκροταφείο
Καθώς εξελισσόταν ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και διαμορφωνόταν το «Μακεδονικό Μέτωπο», τμήμα των συμμαχικών δυνάμεων αναπτύχθηκε γύρω από την πόλη της Θεσσαλονίκης, ενώ προέκυψαν ανάγκες για «την κάλυψη των αυξημένων ταφικών αναγκών λόγω του πολέμου».
Το Ζέιτενλικ φάνηκε να πληροί τις απαραίτητες προδιαγραφές, δεδομένου και ότι «η ταφή των νεκρών από την αρχαιότητα έως και τις αρχές του 20ού αιώνα γινόταν – εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις – extra muros». H συγκεκριμένη έκφραση στα λατινικά υποδηλώνει τη συνήθεια δημιουργίας κοιμητηρίων εκτός των τειχών της πόλης.
Σύμφωνα, άλλωστε με τις εκτιμήσεις των ιστορικών, στην επιλογή αυτή σημαντικό ρόλο έπαιξαν επίσης η παρουσία του παρακείμενου μικρού κοιμητηρίου του Αγίου Βικεντίου και Παύλου, η μετατροπή των κτιριακών εγκαταστάσεων των Λαζαριστών σε στρατιωτικό νοσοκομείο και η συμφωνία όλων των συμμαχικών δυνάμεων για την εύρεση κάποιου κοινού χώρου ταφής όλων ανεξαιρέτως των πεσόντων κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Και δεν ήταν λίγοι, καθώς σήμερα πια στα συμμαχικά κοιμητήρια του Ζέιτενλικ αναπαύονται 20.500 στρατιώτες της Αντάντ. Ανάμεσά τους 8.089 Γάλλοι, 7.500 Σέρβοι, 3.000 Ιταλοί, 1.600 Βρετανοί, 400 Ρώσοι και 45 Βούλγαροι. Με δεδομένο, εξάλλου, ότι οι συμμαχικές δυνάμεις κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών, χρησιμοποίησαν αποικιακές στρατιωτικές δυνάμεις, γίνεται γνωστό ότι στους 8.089 Γάλλους, περιλαμβάνονται επίσης 1.222 άτομα από τη Σενεγάλη, 398 από τη Μαδαγασκάρη και την Ινδοκίνα και 343 Βορειοαφρικανοί.
Κατά τη διάρκεια των πολεμικών επιχειρήσεων, η περιοχή χρησιμοποιήθηκε για την ταφή των νεκρών του πολέμου, ωστόσο η συμφωνία για την ίδρυση κοινού κοιμητηρίου υπογράφτηκε τον Νοέμβριο του 1918 από τις στρατιωτικές αρχές της Ελλάδας, της Γαλλίας, της Αγγλίας, της Σερβίας και της Ιταλίας.
Η ελληνική κυβέρνηση αγόρασε τις απαιτούμενες εκτάσεις, ενώ δαπάνες κατασκευής και συντήρησης του χώρου βάρυναν την αγγλική, τη γαλλική, την ιταλική και τη σερβική κυβέρνηση. «Εις τα μεικτά κοιμητήρια αι δαπάναι αύται καταμερίζονται μεταξύ των ενδιαφερόμενων κυβερνήσεων, κατ’ αναλογίαν του αριθμού των στρατιωτικών τάφων εκάστης εθνικότητος», αναφέρει το άρθρο 4 του νόμου 2473 του 1920.
Η μεγαλύτερη στρατιωτική νεκρόπολη
Η μεγαλύτερη στρατιωτική νεκρόπολη όχι μόνο της χώρας, αλλά και των Βαλκανίων, χωρίζεται σε πέντε τομείς ανάλογα με την εθνικότητα των πεσόντων, τον Γαλλικό τομέα (8.089 πεσόντες), τον Σερβικό τομέα (7.500 πεσόντες), τον Ιταλικό τομέα (3.000 πεσόντες), τον τομέα της Βρετανικής Κοινοπολιτείας (1.600 πεσόντες) και τον Ρωσικό τομέα (400 πεσόντες), τιμώντας τη θυσία των χιλιάδων πεσόντων. Ανάμεσά τους κείτονται επιπλέον, και Βούλγαροι αιχμάλωτοι πολέμου.
Κάθε χρόνο στις 11 Σεπτεμβρίου αντιπρόσωποι όλων των συμμαχικών χωρών, οι ελάχιστοι εναπομείναντες βετεράνοι και οι συγγενείς και απόγονοι τους, μαζεύονται να τιμήσουν όλους αυτούς που θυσίασαν τις ζωές τους. Ορισμένες τελετές λαμβάνουν μέρος προς τιμήν όλων των πεσόντων στρατιωτών.
Τα κοιμητήρια δέχονται πολλούς επισκέπτες από όλες τις Βαλκανικές χώρες και ιδιαιτέρως από την Σερβία. Στην είσοδο του κοιμητηρίου στέκει ένα επιβλητικό μνημείο – σέρβικο κοινοτάφιο που σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Aleksandar Vasić και χτίστηκε κατά την περίοδο μεταξύ 1928 – 1936.
Το παρεκκλήσι του Σερβικού τομέα, τόπος ιερός των Σέρβων και εθνικό τους προσκύνημα, θεμελιώθηκε το 1933 και ολοκληρώθηκε το 1936. Τα ψηφιδωτά των εξωτερικών όψεων του μνημείου είναι έργα της πρωτοπόρου στην τέχνη των ψηφιδωτών Έλλης Βοΐλα. Στο οστεοφυλάκιο του υπογείου του φυλάσσονται τα οστά 7.500 Σέρβων στρατιωτών. Σημαίες, κειμήλια, παράσημα, φωτογραφίες και πολλά άλλα αντικείμενα ανεκτίμητης αξίας, των οποίων η χρονολογία ανάγεται πίσω στον Α’ Π.Π., βρίσκονται εντός του.
Στον τομέα της Βρετανικής Κοινοπολιτείας είναι ενταφιασμένοι και οι 45 Βούλγαροι αιχμάλωτοι πολέμου. Ανάμεσα στους τάφους του τομέα, ξεχωρίζει ο τάφος της βρετανίδας νοσοκόμας Katharine Mary Harley που βοηθούσε με τις υπηρεσίες της το σερβικό λαό.
Οι τάφοι των Σέρβων, Γάλλων και Ιταλών έχουν πάνω τους απλούς σταυρούς, ενώ στον αγγλικό τομέα πάνω από τους τάφους βρίσκονται ορθογώνιες πλάκες με σκαλιστούς σταυρούς.
Στον γαλλικό τομέα, ο επισκέπτης μπορεί να διακρίνει στους τάφους την ένδειξη m για την ύπαρξη πολεμιστών από τη Μαδαγασκάρη, S για όσους κατάγονταν από τη Σενεγάλη, ανάποδο Α για τους τάφους των Τυνήσιων και των Μαροκινών και το άστρο του Δαβίδ για τους εβραϊκούς τάφους.
Ξεχωρίζει, επίσης, το νεογοτθικής αρχιτεκτονικής Γαλλικό Παρεκκλήσι που σχεδιάστηκε από του αρχιτέκτονες Ζαν Ζοζέφ Πλεϊμπέρ και Ελί Μοδιάνο το 1921. Προϊόν μιας πρωτοβουλίας του Γενικού Προξενείου της Γαλλίας στη Θεσσαλονίκη, αποτελεί το Μουσείο Γαλλικού Στρατιωτικού Νεκροταφείου του Ζέιτενλικ που άνοιξε τις πόρτες του στο κοινό στις 7 Μαΐου 2014.
Ο αιώνιος Φύλακας της Μνήμης Γιώργος Μιχαήλοβιτς
Ο Ελληνοσέρβος Γιώργος Μιχαηλοβιτς (Djordje Mihajlovic) αφιέρωσε όλη του τη ζωή στη διατήρηση της μνήμης όσων αναπαύονται στην Νεκρόπολη της δυτικής. Φύλακας επί 61 χρόνια του Συμμαχικού Νεκροταφείου του Α’ Π.Π. στο Ζέιτενλικ, πέθανε στις 2 Ιουλίου του 2023 σε ηλικία 96 ετών.
Υπήρξε και παραμένει η πιο γνώριμη φυσιογνωμία των Συμμαχικών Κοιμητηρίων, αφού επί δεκαετίες ολόκληρες εκεί ήταν το σπίτι, η δουλειά και το καθήκον του. Κάθε πρωί, πριν από την ανατολή του ήλιου, καθάριζε το νεκροταφείο, άνοιγε τη σιδερένια πύλη, έλεγχε και τακτοποιούσε τους χώρους ανάμεσα στους λευκούς μαρμάρινους σταυρούς, απομάκρυνε πεσμένα κλαδιά και φύλλα, άναβε τα κεριά, γέμιζε με λάδι τα καντήλια, ξεσκόνιζε τις εικόνες και τις φωτογραφίες των θαμμένων πολεμιστών, υποδεχόταν και συνόδευε έως την έξοδο τους απογόνους τους.
Ο ακοίμητος φρουρός του Ζέιτενλικ ακολούθησε το οικογενειακό του πεπρωμένο και συνέχισε να παραμένει στη θέση του, παρά την προχωρημένη ηλικία του. Διαδέχτηκε τον παππού και τον πατέρα του που υπήρξαν και αυτοί φύλακες του κοιμητηρίου. Μάλιστα, ο παππούς του πολέμησε στο μακεδονικό μέτωπο και αφιέρωσε την ζωή του στην περισυλλογή των νεκρών συμπολεμιστών του.
Έζησε όλη του τη ζωή στην Ελλάδα και την αγάπησε σαν δεύτερη πατρίδα. Μαζί του όμως, κουβαλούσε μέσα του την Σερβία. Η διά βίου επιθυμία του, ήταν να πάρει σερβικό διαβατήριο και αυτή η επιθυμία εκπληρώθηκε το 2020, οπότε και του απονεμήθηκε τιμητικά η σερβική υπηκοότητα. Στην τσέπη του, μάλιστα, είχε πάντοτε τη σημαία της Σερβίας.
Μεταξύ άλλων, τον είχε τιμήσει το 2014, κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στη Θεσσαλονίκη, ο (τότε) Πατριάρχης Σερβίας Ειρηναίος αποδίδοντάς του το μετάλλιο του Αγίου Σάββα της Σερβικής Εκκλησίας, ενώ δύο χρόνια αργότερα είχε τιμηθεί για την προσφορά του και σε ειδική εκδήλωση του δήμου Νεάπολης – Συκεών. Το 2021, ο υπουργός Εξωτερικών της Σερβίας την περίοδο εκείνη, Νίκολα Σελάκοβιτς τού είχε απονείμει το βραβείο «Μητέρα Σερβία».
Ο ίδιος, ακόμη και στη δύση της καριέρας του και με βεβαρημένη υγεία, πήγαινε καθημερινά στο κοιμητήριο για να μιλήσει σε όλους τους επισκέπτες. Με τη στρατιωτική του στολή, με το δίκοχο πάντοτε καλοφορεμένο στο κεφάλι του, είχε υποδεχθεί κατά τη διάρκεια των ετών που υπηρέτησε ως φύλακας του σερβικού τομέα των Συμμαχικών Κοιμητηρίων προέδρους, πρωθυπουργούς, πατριάρχες, επισκόπους, πρέσβεις και προξένους άλλων χωρών και τους ξεναγούσε στο μαυσωλείο του σερβικού τομέα, όπου φυλάσσονται τα οστά χιλιάδων Σέρβων στρατιωτών και σύμβολα των μαχών.
Κυρίως, όμως, είχε υποδεχθεί και ξεναγήσει χιλιάδες παλιούς πολεμιστές και απλούς πολίτες, συγγενείς, απογόνους των πεσόντων που έψαχναν μια ανάμνηση από τους δικούς τους ανθρώπους.
Στην είσοδο του μαυσωλείου είχε πάντοτε αφημένα πάνω στο τραπέζι ένα πακέτο σέρβικα άφιλτρα τσιγάρα – της φίρμας που κάπνιζαν τότε στα μέτωπα οι στρατιώτες, καθώς και λίγη σλιβοβίτσα – ρακή από δαμάσκηνα – για το παραδοσιακό σερβικό κέρασμα στη μνήμη των πεσόντων. Αποσύρθηκε το 2014, λόγω προχωρημένης ηλικίας, ωστόσο συνήθιζε να πηγαίνει τα απογεύματα στο Ζέιτενλικ και να συναντά τους επισκέπτες, πολλοί εκ των οποίων ήταν Σέρβοι.
Όσοι είχαμε την τύχη να τον γνωρίσουμε από κοντά, αμέσως ανιλαμβανόμασταν πως δεν περιορίζονταν σε μία τυπική ξενάγηση ή περιγραφή των γεγονότων. Η αφήγησή του ήταν τόσο ζωντανή και αυθεντική που σε μαγνήτιζε. Γοήτευε όλους όσους βρίσκονταν στο Ζέιτενλικ, μικρούς και μεγάλους. Ανάμεσά τους και πολλούς μαθητές σχολείων που επισκέπτονταν τον χώρο στα πλαίσια κάποιας εκδρομής.
Συνήθιζε να ξεκινά την αφήγησή του συστήνοντας τον εαυτό του, λέγοντας: “Eίμαι ο Γιώργος Μιχαήλοβιτς. Φύλακας τρίτης γενεάς. Είμαι 91 ετών και θα είμαι εδώ μέχρι να πεθάνω.”
Ως ελάχιστο φόρο τιμής προς το πρόσωπό του, έπειτα από τον θάνατο του, τοποθετήθηκε στο χώρο των Συμμαχικών Νεκροταφείων ένα άγαλμα με τη γνώριμη φυσιογνωμία του με τη στρατιωτική στολή και το δίκοχο στο κεφάλι του, με πρωτοβουλία των Υπουργείων Εργασίας και Εξωτερικών της Σερβίας.
Το γλυπτό που φιλοτέχνησε ο Λιούμπομιρ Λάτσοβιτς με τη χαρακτηριστική φιγούρα του Μιχαήλοβιτς με το μπαστούνι, αποκαλύφθηκε στα τέλη του περασμένου Σεπτέμβρη κατά την επέτειο της Διασπάσεως του Μακεδονικού Μετώπου.
Αεικίνητος μέχρι το τέλος, έλεγε ότι «μπορεί να μην μπορώ να περπατήσω, επειδή πονάνε τα πόδια, μπορεί τα χέρια μου να έχουν παραμορφωθεί, αλλά όσο δουλεύει η καρδιά και το μυαλό, θα προσφέρω, θα έρχομαι εδώ«. Η σκιά του θα συνεχίσει να περιφέρεται ανάμεσα στους τάφους του Ζέιτενλικ, αιώνιος φύλακας του πλέον.
info:
Διεύθυνση: Συμμαχικά Κοιμητήρια Ζέιτενλικ – Λαγκαδά 136, Αμπελόκηποι, Θεσσαλονίκη (Δυτικά)
Είσοδος: Δωρεάν
Ώρες λειτουργίας: Καθημερινά Δευτέρα – Κυριακή, μεταξύ 8:00 – 19:00
* Για την επίσκεψη στον θάλαμο των κειμηλίων καθώς και σε συγκεκριμένους άλλους χώρους όπως το μουσείο του Γαλλικού Τομέα (09:00 – 18:00, κάθε μέρα) είναι πιθανών να απαιτείται ξεχωριστή άδεια, ή και να ισχύουν διαφορετικές ώρες λειτουργίας.