Ένα έθιμο που επιβιώνει στο σύγχρονο Αφγανιστάν δείχνει πόσο εύπλαστο μπορεί να είναι το φύλο.
Στο Αφγανιστάν τις βλέπεις να δουλεύουν σε μπακάλικα και ψιλικατζίδικα ή να παίζουν με τα αγόρια στην αυλή του σχολείου. Πρόκειται για κορίτσια που περνάνε την παιδική τους ηλικία σαν αγόρια. Οι γονείς τους τούς κόβουν τα μαλλιά, τους φοράνε παντελόνια και τους βρίσκουν ένα αντρικό όνομα. Οι δασκάλες και ο στενός περίγυρος ξέρουν το μυστικό τους, αλλά δείχνουν κατανόηση και το κρατάνε κρυφό από τους συμμαθητές και τη γειτονιά. Ξέρουν καλά ότι δεν είναι εύκολο για μια οικογένεια στο Αφγανιστάν να έχει μόνο κόρες.
Η δημοσιογράφος Jenny Nordberg στο βιβλίο της «The Underground Girls of Kabul» περιγράφει την επιβίωση μιας αρχαίας πρακτικής στο σύγχρονο Αφγανιστάν. Πρόκειται για την Bacha posh, δηλαδή την – προσωρινή – μεταστροφή του κοινωνικού φύλου των κοριτσιών, σε μία πατριαρχική κοινωνία, όπου ακόμα τα αγόρια διαθέτουν περισσότερες δυνατότητες από τα κορίτσια, προκειμένου να βελτιώσουν τη θέση της οικογένειάς τους.
Οι λόγοι που ωθούν τους γονείς να επιλέξουν αυτήν την ιδιόμορφη μοίρα για τα κορίτσια τους ποικίλλουν: για κάποιους είναι λόγω κύρους, καθώς όλα τα παιδιά τους έχουν γεννηθεί κορίτσια. Σε άλλες περιπτώσεις ευθύνονται κυρίως οικονομικοί λόγοι, αφού τα αγόρια μπορούν να δουλεύουν και να συνεισφέρουν έτσι, στο οικογενειακό εισόδημα, ενώ επίσης ενισχύουν το αίσθημα ασφάλειας για μια οικογένεια σε μία ταραχώδη περιοχή, όπως παραμένουν μεγάλα τμήματα της χώρας.
Σε ένα άρθρο που έχει επιμεληθεί η συγγραφέας και δημοσιεύεται στο Atlantic, παρουσιάζονται μερικές αντιπροσωπευτικές ιστορίες από το βιβλίο.
Έτσι, ο Μεράν (όπως τον ξέρουν οι δάσκαλοι και οι συμμαθητές του στο σχολείο που πηγαίνει) όταν πήγαινε νηπιαγωγείο, εμφανιζόταν ακόμη σαν κορίτσι και λεγόταν Μανούς. Η κατάστασή του είναι γνωστή στους μεγαλύτερους και η δασκάλα του εκτιμά πως έχει προσαρμοστεί καλά στις απαιτήσεις του ρόλου του. Το πιο ενδιαφέρον στην περίπτωση του Μεράν είναι, πως η μητέρα του είναι βουλευτής στην αφγανική βουλή.
Θα περίμενε κανείς, άραγε, η μητέρα του να είναι φορέας ενός πιο εκσυγχρονιστικού πνεύματος ή πως ως γυναίκα βουλευτής σε μία συντηρητική κοινωνία νιώθει μεγαλύτερη πίεση να συμβαδίσει με τις παραδοσιακές αντιλήψεις περί φύλου; Ούτε το ενδεχόμενο να τις ενστερνίζεται θα πρέπει να αποκλειστεί εξ ολοκλήρου – όσο κι αν κάτι τέτοιο φαίνεται αντιφατικό.
Κανείς δεν ξέρει πόσα κορίτσια ζουν μεταμφιεσμένα σε αγόρια στο Αφγανιστάν. Πάντως, σχεδόν όλοι έχουν έναν γνωστό, έναν συνάδελφο ή έναν γείτονα που έχει καταφύγει σε αυτή την πρακτική.
Παιδιά σαν το Μεράν, σύμφωνα με τη συγγραφέα, υπάρχουν παντού στο Αφγανιστάν και δεν αποτελούν κάτι ιδιαίτερα αξιοπερίεργο. Οι ξένοι νοσηλευτές με τους οποίους συνομιλεί η συγγραφέας, έχουν όλοι συναντήσει παρόμοιες περιπτώσεις και η κυρίαρχη άποψη ανάμεσά τους είναι πως πρόκειται για θετική εμπειρία για τα κορίτσια που θα συναντήσουν πολύ λιγότερες ευκαιρίες προσωπικής ανάπτυξης, όσο μεγαλώνουν και το κύριο καθήκον που αναμένεται από αυτές είναι η τεκνοποίηση.
Τα περισσότερα παιδιά θα υιοθετήσουν ξανά την εικόνα του κοριτσιού, όταν μπουν στην εφηβεία. Η χρονική στιγμή αυτής της μετάβασης πρέπει να είναι προσεκτικά καθορισμένη, καθώς αν περάσουν αυτήν περίοδο της ζωής τους μαζί με αγόρια θα στιγματιστούν και θα είναι απίθανο να βρουν σύζυγο αργότερα.
Οι “ορκισμένες παρθένες” της Αλβανίας
Στη γειτονιά μας, ένα παρόμοιο έθιμο μπορούμε να συναντήσουμε στο βορρά της Αλβανίας, αν και με αντίθετη φορά.
Σύμφωνα με τον Κανούν, κώδικα τιμής των Γκέγκηδων, όταν οι άρρενες κληρονόμοι μιας οικογένειας είχαν πεθάνει ή σκοτωθεί, μία άγαμη – και κατ’ επέκταση παρθένα – κόρη μπορούσε με όρκο ενώπιον των κατά τόπους προκρίτων, να αναλάβει το ρόλο του τελευταίου αρσενικού της οικογένειας, κατοχυρώνοντας την οικογενειακή περιουσία προς όφελος όλων των υπολοίπων μελών.
Για να αποφύγουν έναν τρόπο ζωής που μοιάζει με δουλεία, κάποιες γυναίκες αποφασίζουν να κόψουν τα μαλλιά τους, να αλλάξουν τις ενδυματολογικές τους συνήθειες, να πάρουν ένα αντρικό όνομα και να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά, την ομιλία και τη γλώσσα του σώματός τους στα αντρικά πρότυπα. Η μεγαλύτερη θυσία, όμως, είναι πως για να ολοκληρωθεί η μετάβαση πρέπει να δώσουν όρκο ισόβιας παρθενίας και αγαμίας. Σαν αντάλλαγμα κερδίζουν πρόσβαση σε δραστηριότητες που είναι αποκλειστικότητα των αντρών.
Αυτή η παράδοση τείνει να εκλείψει, αλλά λιγοστές τέτοιες ορκισμένες παρθένες ή «μπουρνέσε» όπως αποκαλούνται, μπορούν να βρεθούν ακόμα. Σήμερα, υπάρχουν πολύ λίγες «ορκισμένες παρθένες» στην Αλβανία και οι περισσότερες από αυτές είναι ηλικιωμένες. Ο λόγος είναι ότι η θέση των γυναικών δεν είναι πια τόσο καταπιεστική, όσο ήταν πριν πενήντα ή εκατό χρόνια. Αυτό δε σημαίνει όμως, ότι σε απομονωμένες επαρχίες των αλβανικών Άλπεων οι γυναίκες ακόμα και σήμερα, δεν έχουν τίποτα να ζηλέψουν από τις ελευθερίες των αντρών.
Σε ένα ρεπορτάζ του GQ, όπου οι απόψεις των μελών της – πιθανότατα – τελευταίας γενιάς «μπουρνέσε» μπορούν να ακουστούν, ανάμεσα σε άλλες περιπτώσεις, συναντάμε και αυτούς που επέλεξαν αυτό το δρόμο σαν ευκαιρία να απολαύσουν την ελευθερία που τους πρόσφερε μαζί με τα βάρη που αναλάμβαναν.
Αντίστοιχη άποψη για τη θέση τους εκφέρουν και οι Αφγανές γυναίκες με τις οποίες συνομίλησε η Jenny Nordberg. Όταν η δημοσιογράφος ζητούσε από Αφγανούς να περιγράψουν τα διαφορετικά σημεία που χαρακτηρίζουν τα φύλα, οι άνδρες ανέφεραν την ευαισθησία, την φροντίδα και τη μειωμένη σωματική δύναμη για τις γυναίκες. Οι Αφγανές από τη μεριά τους, έβρισκαν μία λέξη για να αποδώσουν τη διαφορά: Ελευθερία.
Λαχτάρα για ελευθερία & εξαναγκασμοί που επιβάλλει το φύλο
Το φαινόμενο γυναικών που αναγκάζονται ή επιλέγουν να παρουσιάζονται σαν άντρες στην κοινωνία είναι γνωστό στην ιστορία πολλών χωρών και πολιτισμών.
Όλοι ξέρουμε την Ιωάννα της Λωραίνης που μεταμφιέστηκε σε άντρα για να μπορέσει να πολεμήσει με το μέρος της Γαλλίας τον 15ο αιώνα. Ή την Κινέζα Hua Mulan που πήρε τη θέση του γέρου πατέρα της στο στρατό ντυμένη άντρας και η ιστορία της έγινε ταινία κινουμένων σχεδίων από την Ντίσνεϊ.
Στην ελληνική ιστορία γνωστή είναι από την αρχαιότητα η Καλλιπάτειρα που μπήκε μεταμφιεσμένη στο στάδιο όταν απαγορευόταν στις γυναίκες να παρακολουθήσουν αθλητικούς αγώνες και από τη σύγχρονη ιστορία, η Ελένη Μπούκουρα-Αλταμούρα που έκρυψε το φύλο της για να σπουδάσει ζωγραφική, όταν οι σπουδές ήταν προνόμιο των αντρών.
Πόσες άλλες “αφανείς” γυναίκες θεώρησαν ότι άξιζε να θυσιάσουν την ταυτότητα φύλου τους για να μπορέσουν να βοηθήσουν τις οικογένειές τους, να αποδράσουν ως πρόσφυγες από την κοινότητά τους ή να καταφέρουν να σπουδάσουν; Το μόνο σίγουρο είναι ότι μια κοινωνία που αναγκάζει τις γυναίκες να γίνουν άντρες για να αποκτήσουν πρόσβαση σε ελευθερίες, είναι μια κοινωνία που πρέπει να αλλάξει. Κι η λαχτάρα για ελευθερία είναι ισχυρότερη από όλους εκείνους τους εξαναγκασμούς που επιβάλλει το φύλο.